Derin Sular

90′lı yılların ortalarıydı… Şehirlerarası bir yolculuk için otobüse binmiştim. Araç hareket ettikten kısa bir süre sonra yanımda oturan orta yaşlı kişinin, durduğu yerde kendi kendine son derece öfkeli tavırlar sergilediğini farkettim. Tuhaf bir şekilde burnundan soluyor, derken birden oturuş şeklini değiştiriyor, mesela bir elini çenesinin altına koymuş vaziyette hışımla etrafa bakarken, biraz sonra hafifçe yerinden kıvrılıp bir parça farklı bir vaziyette yeniden koltuğuna yerleşiyordu.

Bir süre sonra bir sigara yaktı. O dönemde kapalı yerlerde sigara yasağı uygulaması henüz söz konusu değil… Ancak şu var ki, mevsim Ramazan. Bu nedenle de, adam neye ya da kime yönelik olduğu belli olmayan öfkeli hareketlerle sigarasını çekip etrafa üfleyedururken muavin geldi ve biraz çekingen bir tavırla, “Afedersiniz beyefendi, sigaranızı söndürebilir misiniz?” diye sordu. Bizimki de, biraz heyheyleri üzerinde bir ses tonuyla, “Niye söndürecekmişim??” diye çıkıştı. Ancak muavinin neden böyle bir talepte bulunduğunu bildiği her halinden anlaşılıyordu. Muavin kendisine cevaben, otobüste oruçlu yolcuların bulunduğunu, rahatsız olabileceklerini söyleyince, “Rahatsız oluyorlarsa tutmayacaklar efendim! Bana karışmaya ne hakları var! Dayanamıyorsa tutmayacak! Bakın ben dayanamıyorum, tutmuyorum!” dedi.

Bunun üzerine, zaten ezik ezik konuşan muavin, bir şey demeden uzaklaştı. Bizimki de, burnundan soluya soluya sigarasını içmeye devam etti. Sonra da, tahmin edilebilecek türden tavırlarla sigarasını koltuğun kültablasında söndürdü.

O gün, adamın sigarasını yakmadan önceki tavırlarından, böyle bir şeyi planladığı sonucunu çıkarmıştım. Yani biraz sonra sigarasını yakacağını ve muhtemelen muavinden ya da çevresindekilerden şu ya da bu şekilde tepki göreceğini biliyordu diye düşünmüştüm.

Bu hikayeden çıkarılabilecek önemli dersler olduğunu düşünüyorum. Ancak tek tek irdelemek yerine, düşüncelerimi sorularla ifade edeceğim:

(1) Muavin neden pek de sağlam pabuça benzemeyen, hatta hafiften hırpani kılıklı da olan bu adam karşısında ezik bir tavırla konuşuyordu?

(2) Adamın etrafındakilere yukarıdan bakması (ya da bakmaya çalışması), içinde bir şeylerin rahatsızlığını hissediyormuş gibi davranması ve rahatsızlığı böyle bir tavırla ifade etmesi neden ileri geliyordu?

(3) Adam muavine sert bir tavırla karşılık verince muavin neden aynı ezik tavrı sürdürerek adamın yanından uzaklaştı? Adamdan sigarasını söndürmesi yönündeki talebinin meşru olmadığını fark ettiği için mi, yoksa başka bir sebepten ötürü mü?

Artık kapalı alanlarda sigara içme konusunda oluşturulmuş güçlü sosyal normlar var. O nedenle bugün benzeri bir tavrı sergilemeye kalkacak bir kişiye yönelik reaksiyon, muhtemelen 15 yıl öncekinden çok daha farklı olur. Peki insanların birbirlerine yönelik davranışlarının daha anlayışlı ve nezaketli olabilmesi için ille devlet eliyle getirilen yasaklara ve kimi zaman hepten abartılan normatif uygulamalara mı ihtiyaç var?

Dünyanın neresine gidersek gidelim, yerel kültür hakkında hiçbir fikrimiz olmasa bile, kimi davranışların nerede olursa olsun tepki ile karşılanacağını biliriz. Zaten sağduyu kelimesi ile ifade edilen de, konu hakkında hiçbir önbilgimizin olmadığı durumlarda sonuca muhakememizi kullanarak ulaşmaya çalışmaktır. Yani kapalı alanda sigara yasağının olmadığı durumlarda, (mevsim Ramazan olsun olmasın) başka insanlar bundan rahatsız olacak da olsa orada sigara içmekte bir mahzur yok mudur?

Burada konu tabii ki sigara ya da oruç değil. Benzeri sorular, Ramazan ayında “kantinde” yemek yiyen ya da bir şeyler içenlere saldırabilecek denli gözü dönmüş insanlar için de sorulabilir. Ama tabii farkındayım: Benim girizgah olarak kullandığım hikayenin ayırt edici özelliği, işin bu yönüne ek olarak yukarıdaki üç soruyu da sorabilmeme olanak tanıması. O nedenle konunun bu nihai yönü ile ilgili soruyu da buraya ekliyorum:

(4) Bütün bunların demokratlık-liberalizm ilişkisi ekseninde anlamı nedir?

Paylaş:

•