[O] günlerde yeni Türkiye, sosyal ve ekonomik yapısı bakımından eski, kağşamış bir kalıntıdan ibaretti. Bu kalıntının temizlenmesi, topyekun değişmesi ve çağın isteklerine, çağın akımlarına göre yeniden düzenlenmesi lazımdı. Bu bel vermiş yapının ve ilkel hayatın yeni bir düzene yönelişi için, Gazi Mustafa Kemal’in şahsiyetinden başka bir ümit yoktu.

Son derece tipik bir Kemalist söylem örneği: Önce geçmişe ve mevcuda dair bir resim çiziliyor. Ardından, gelecekte bu durumdan kurtulabilme adına gerçekleştirilmesi gereken bir iş olduğu söyleniyor. Ardından da bu işi yapacak olan kişiye işarette bulunuluyor. Yani çerçevenin baştan çiziliş şekli, varılan sonucu da bir anlamda makul kılıyor.

Halbuki sözü edilen konular son derece karmaşık süreçler içeriyor. Dolayısıyla da, (yüzeysel bile olmayan) birkaç keyfi cümleyle geçiştirilmeleri mümkün değil. Bu noktada bazı sorular sormak gerekli:

Sosyal yapının kağşamasından (eskimesinden, zayıflamasından, dağılmasından) kasıt nedir? Sosyal yapı (sanki beton yığınlarından söz ediliyormuş gibi) “kalıntı”ya benzetilebilir mi? O kalıntının “temizlenmesi”nden kasıt nedir? Sosyal alan denildiğinde insanlardan ve yaşayışlarından söz edildiğine göre temizlenecek olan tam olarak nedir? Bu temizlik nasıl yapılacaktır? Sözü edilen temizliğin “topyekün değişiklik” ile ilişkisi nedir? Bu temizliğin ve topyekün değişikliğin gerçekleştirilmesi adına neden tek bir kişinin “şahsiyeti”nden başka bir ümit yoktur? Böylesine radikal işler yapılırken hakkında karar alınan insanların bu konudaki fonksiyonları ne olacaktır? “Temizlenmesi” ya da “düzenlenmesi” gibi edilgen kipler kullanılıyor olması onların bu konuda herhangi bir dahlinin olmasının düşünülmediği anlamına mı gelmektedir?

Tek başına bu denli radikal bir işe kalkışacak olan bir asker, bu yetkiyi kimden almıştır? İnsanları ve hayatlarını birer yapboz olarak görmenin ve bunlarla keyfi bir şekilde oynamanın ifade ettiği anlamın etik sorgulaması yapılmış mıdır?

Bu temizliğin, topyekün değişikliğin ve “çağın isteklerine, çağın akımlarına göre” yapılacak yeniden düzenlemelerin gerçekten de çok önemli, gerekli ve etik anlamda sorunsuz olduklarını varsayalım. Neden istenilen noktaya varma adına tek ümit bir kişinin “şahsiyet”idir? Bu kişi, geçirmiş olduğu kalp krizlerinden birinde ölüp gitmiş olsaydı, böyle bir gelişme bu millet için artık bir ümit kalmadığı anlamına mı gelecekti? Şayet öyleyse, bunu nereden biliyoruz?

9 Kasım 1924′te harekete geçilerek 17 Kasım 1924′te “Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası” kuruldu. Fırkanın başında Kazım Karabekir Paşa vardı. Ali Fuat Paşa genel sekreterliğe getirildi. Milli mücadelenin önderleri, artık yan yana değil, karşı karşıyaydılar. … Kurucuları şunlardı: Ali Fuat Paşa (Ankara mebusu), Besim (Mersin mebusu), Sabit (Erzincan mebusu), Muhtar (Trabzon mebusu), Reis: Kazım Karabekir Paşa.

İsmet Paşa kabinesinin ömrü uzun olmadı. 22 Kasım 1924′te İsmet Paşa istifa etmek zorunda kaldı. … Kabinenin kurulması işi, mutedil bir şahsiyet olan Fethi Beye verildi. Kabine kuruldu. …

Yeni kabine şöyle teşekül etmişti:

Fethi Bey (Okyar); Başvekil ve Milli Müdafaa Vekili,
Mahmut Esat Bey (Bozkurt): Adliye Vekili (İzmir),
Recep Bey: Dahiliye Vekili ve Mübadele Vekili (Kütahya),
Şükrü Kaya Bey: Hariciye Vekili (Menteşe),
Mustafa Abdülhalik Bey: Maliye Vekili (İzmir),
Saraçoğlu Şükrü Bey: MaarifVekili (İzmir),
Hasan Fehmi Bey: Ziraat Vekili (Gümüşhane),
Ali Cenani Bey: Ticaret Vekili (Gaziantep),
Fevzi Bey: Nafia Vekili (Diyarbakır),
Dr. Mazhar Bey: Sıhhiye Vekili (Aydın).

Bu arada bir de Nurettin Paşa meselesi çıkar. Nurettin Paşa, İstiklal Savaşının son safhasında 1. Ordu kumandanıydı. Meclis ikinci toplantı yılına başlamadan önce Bursa’dan mebus seçildi. Fakat bu seçim, Meclisin 17 Ocak (1925) toplantısında uzun tartışmalardan sonra reddedildi. Bu reddin dayanağı, askerlikle mebusluğun birleşemeyeceğine dair olan 19 Aralık 1924 tarihli kanundu. Fakat bu kanun, Meclisin üçüncü intihap dönemi için uygulanacaktı. Nurettin Paşa seçilirken, askerlikle mebusluğu beraber yürüten 3 Nisan 1921 tarihli kanun henüz yürürlükteydi. Hulasa bu red işinde bir kısım mebusların aşırı usulsüz tesir ve müdahaleleri olduğu aşikardı. Zaten Nurettin Paşa, 5 Şubat 1925′te Bursa’da yapılan yeni ara seçimini de kazandı. Bu olay, Meclis içi gerginliği daha da artırdı.

1 Kasım’da Meclis açılırken bir taraftan iki karşı cephe kesin olarak belirmişti. Diğer taraftan da ordu, eğer içinde siyasi davranışlar varsa, hareketten tecrit edilmişti. Fakat Meclisin açılışında daha başka şeyler cereyan eder: Karabekir ve Ali Fuat Paşalar, artık kendileri için tek yol olarak beliren siyasi ve teşrii faaliyetlerine başlamak için Meclis kapılarına yönelirler. Fakat Meclise giremezler. Hatta Kazım Karabekir Paşa Meclise girdiği halde çıkarılır. Milli Müdafaa Vekili Kazım Paşanın (Özalp) emri onlara, ordularının başına gidip yerlerine gelecek olan kumandanları beklemelerini, yani ancak vazifelerini devrettikten sonra Meclise katılabileceklerini bildirir. Meclis bu hava içinde açılır.

Sene 1924′tür… Mustafa Kemal, (nutkunda belirttiğine bakılırsa) Kazım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Rauf Orbay ve Refet Bele gibi komutanların “orduyu ele geçirip iktidarı devirme”lerinden çekinmektedir. Bu nedenle, komutanları, meclis ile ordu arasında bir seçim yapmaya zorlar. Mustafa Kemal’in, o günlerde sürekli kendisini diktatörlüğe doğru gitmekle suçlayan komutanlardan çekinmesi tamamen nedensiz olmasa da, bu adımın gerçek anlamı bellidir: Herbir siyasi rakip, gücünün en az yarısından edilecek, şayet komutan ise siyasi gücünü, milletvekili ise de ordu gücünü kaybedecektir. Komutanlar, bu şartlar altında, ordudaki görevlerini terk etmeyi ve milletvekilliğine devam etmeyi tercih ederler – ki böyle bir tercih, darbe amacında olan insanların yapacağı bir tercih olmasa gerektir.

Bu noktada, yukarıdaki metinle ilgili olarak dikkat edilmesi gereken bir diğer nokta da, Kazım Karabekir’in meclisten dışarı çıkarıldığında ordudaki görevinden zaten istifa etmiş olduğudur. Zira Birinci Ordu Kumandanı olan Kazım Karabekir, görevinden 26 Ekim 1924 tarihinde, yani yukarıdaki olayın yaşanmasından altı gün önce istifa etmiştir. Buna rağmen meclis binasından zorla dışarıya çıkarılır. Böylesine yakışıksız bir muameleye gerekçe olarak yerine henüz yeni bir komutan atanmamış olduğu gibi daha çok bahaneyi andıran bir nedenin gösterilmesi, hem Halk Fırkası’nın keyfi tavırlarının meclisin idaresinde ne derece etkili olduğunun hem de bu tavırların ne kadar çirkinleşebildiğinin bir göstergesidir.

Sözü edilen dört komutanın dördünün de Kurtuluş Savaşı’nın beş mimarı arasında olduğu hatırlanacak olursa, yaşanmakta olanın, bir liderin artık siyasi rakibi haline gelmiş olan dört silah arkadaşını siyasetten silme süreci olduğu görülebilir. Zira aynı yıl bu dört kişi (Halide Edip’in kocası Adnan Adıvar ile birlikte) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nı kuracak ve onların üzerine giden güç, 1925 yılında yapacağı bir sonraki hamlesinde partilerini kapatarak bu sefer de siyasi güçlerini ellerinden alacaktır. 1927 yılına gelindiğinde, Mustafa Kemal (mecliste artık muhalefetten eser kalmadığı için sadece kendi taraftarlarına attığı) nutkunda, Kazım Karabekir ve arkadaşlarının kurdukları partiyi “en hain dimağların mahsulü” olarak nitelendirecektir. Kurtuluş Savaşı’nın mimarları artık “hain” olmuşlardır.

Mustafa Kemal’den miras kalan bu hain edebiyatı, bir asır boyunca ülkenin siyasetini esir alacaktır. Hainlik gibi ciddi bir ithamın iyice ucuzlaması nedeniyle, milletvekilinden sokaktaki serserisine kadar herkes için şu ya da bu nedenle beğenmediği insanları hain ilan etmek sıradanlaşacaktır.

[Nutuk'tan:]

“Dumlupınar merasiminden sonra, Bursa ve Karadeniz sahilleri ile Erzurum taraflarında bir buçuk aylık bir seyahatten Ankara’ya dönmüştüm. İstasyon’da, birçok mebus arkadaşlar ve diğerleri tarafından karşılandım. Bunlar arasında, Ankara’da bulunan Rauf, Adnan Beyleri görmedim. Bir kırgınlık sayılabilecek bu hareket tarzını beklemiyordum. Bir komplo karşısında bulunduğumuzdan bir saniye bile tereddüt etmedim.”¹

Gazi’nin bu konuda devam eden beyanatına göre bu komplo, Rauf Beyle, Kazım Karabekir, Ali Fuat, Refet Paşalar ve diğerlerince düşünülmüş, tertiplenmiş demektir. Gene Gazi’ye göre bu işin kökleri bir sene evveline, yani Cumhuriyetin ilanına kadar gider. Komploda muvaffak olabilmek için orduyu ele almayı düşündükleri kanısındadır. Bir sene kadar ordu üstünde çalışılmış ve bazı kumandanların da tertibe kazanılmış olduğu da Gazi tarafından ifade edilir.

Ona göre karşı taraf, orduyu kendi lehlerine kazandıklarını sanmışlardır. Nihayet harekete, politika yolundan geçmeye karar vermişlerdir. Bunun için de aynı zamanda Meclise dönmek için ordudan istifa etmişlerdir. Yani “Milleti kendisi aleyhinde fesada vermek için” çalışmışlardır. Zaten muhalif basın da anonim taarruza geçmiştir.²

¹ Nutuk; 1927 baskısı.
² Nutuk’tan özetler, 1927 baskısı.

Bir buçuk aylık bir seyahatin ardından Ankara’ya dönen Mustafa Kemal, istasyonda Rauf Bey, Adnan Bey, Ali Fuat Paşa ve Kazım Karabekir gibi meclisin ağır toplarının kendisini karşılamaya gelmediğini görüyor ve (sözlerine bakılırsa) bu duruma ilk tepkisi “bir komplo karşısında bulunduğu”nu düşünmek oluyor. Mustafa Kemal’in konu hakkındaki müteakip yorumlarına baktığımızda, varlığından şüphe etmediği komplonun, ordunun işin içine sokulması suretiyle gerçekleştirileceğini ifade ettiğini görüyoruz. Bir de tabii muhalif basından duyduğu bir rahatsızlık var.

Özetle, bir komplonun içerisinde bulunduğunu iddia ettiği paşalar, orduyu kendi yanlarına çektiklerine kanaat getirmiş olduklarından görevlerinden istifa etmekte mahsur görmemişler ve milletvekilliğini seçerek Meclis’i de elden bırakmamak istemişler. Basın da zaten yanlarında olduğundan, komplolarının (herhalde “darbelerinin” demek istiyor) önünde pek bir engel kalmamış.

Ancak Mustafa Kemal, sözünü ettiği paşaların neden ordunun da işin içinde olduğu komployu hayata geçirmediklerini ve bir parti kurarak (17 Kasım 1924) siyasi mücadele verdiklerini söylemiyor. Daha da kötüsü, aradan çok zaman geçmeden, önce Şeyh Sait İsyanı’nı, ardından da İzmir Suikastı’nı bahane ederek, İstiklal Mahkemeleri eliyle önce Kazım Karabekir’in partisini kapatıyor ardından da muhalif basını susturuyor.

1924 ve 1926 yılları arasında yaşanan bu olayların detaylarını buradan okuyabilir ve yukarıdaki üç paragraflık alıntıda dışavuran siyasi kültürün daha onyıllar boyunca ülkenin siyasi kültürüne ne derece hakim olduğunun değerlendirmesini yapabilirsiniz.

Mustafa Kemal bir anı düşkünü değildir. Gerek Çanakkale, gerek doğru cephesine, gerek Sakarya muharebe meydanlarına bile sonradan ziyaretlerde bulunmamıştır.

Lozan müzakereleri sırasında Musul üzerinde İngilizlerin çok kararlı direnişleri ile karşılaşıldı. Hatta konuşmaların en keskin safhasında İngilizler, bu bölge için harbi de göze alacaklarını açıkça belirttiler. … Netice öyle oldu ki Lozan konferansının kesinti devresinde ve Büyük Millet Meclisinde çok sert ve alyhte çıkışlara rağmen, Musul işi askıda bırakılarak Lozan’ın kurtarılması yoluna gidilmek zarureti hasıl oldu. Çünkü Türkiye Musul cephesinde yeni bir harbi göze alamazdı. … Bu suretle gerçi Misakı Milli’nin bir kaydından fedakarlık yapılmak durumu başgöstermişti. Ama Ankara bu meseleyi özel bir konferans yolu ile çözmek ve Misakı Milli’nin tamamlığına orada ulaşmak yolunu seçti.

Türk-İngiliz konferansı 19 Mayıs-5 Haziran 1924 arasında İstanbul’da toplandı ve çok garip bir şey oldu: Lozan’da İngiltere’yi temsil eden ve sömürgeciliğin en mutaassıp savunucularından birisi sayılan Lord Curzon, Lozan’da yalnız Musul Vilayeti topraklarını isterken, İstanbul konferansında İngiltere’yi temsil eden ve İngiltere’deki iktidar değişikliği üzerine hükümete gelen işçi partisine mensup Sör Persi Koks, Musul topraklarından başka, Hakkari Vilayetinin bır kısmını da istedi. Halbuki İşçi Partisi sömürgeciliğe karşı görünüyordu. İstanbul konferansı neticesiz kaldı ve dağıldı. Mesele artık Akvam Cemiyetine [Birleşmiş Milletler] gidecekti. Fakat işler çok ağır yürüyordu. Bu arada 1924 Ekimi’nde İngilizler Hakkari topraklarımızdaki bazı birliklere hava hücumları bile yaptılar. Fakat Ankara’nın kararlı mukabelesi İngiliz Irak ordusunun daha ileri gitmesine mani oldu. Musul işi Akvam Cemiyeti Meclisine gidince, Meclis bu bölgede inceleme yapmak üzere üç tarafsız delege tayin etti. Bunlar birtakım lastikli cümlelerden sonra, oralarda plebisit yapılmasının imkansızlığını, bu bölgenin Irak’a bağlanmasını ve oradaki 5 yıllık İngiliz mandasının 25 yıla çıkarılmasını öngören bir rapor verdiler. Halbuki Lozan’da Lord Curzon’un kabul ettiği bir vesikaya göre Türkiye’nin muvafakatı olmaksızın Musul Irak’a bağlanamazdı. Manda müddeti uzatılamazdı. Tabii Türk heyeti bunlara dayanarak diretti. Neticede Meclis işin bazı şekil meselelerinin Lahey adalet divanından sorulmasına karar verdi. Ve bir sürü zikzaklı gelişmelerle işin tekrar Meclis’çe ele alınması Ekim 1925′e kaldı.

Fakat Türkiye’nin Akvam Cemiyetinde esaslı hiçbir desteği yoktu. Birçoğu sosyalist geçinen ve sömürgecilik aleyhtarı sayılan tanınmış temsilcilerinin katıldığı Akvam Cemiyeti Meclisi, İngilizlerin bu açık ve aşırı sömrgecilik gayretlerini oylarıyla desteklediler. Bu suretle de sonunda, hiçbir zaman işlemeyen bir petrol tazminatı kaydı ile, 5 Haziran 1926 antlaşması imzalandı. Türkiye Musul topraklarını güneyde bırakmak zorunda kaldı. Musul meselesi böyle bitti.¹

¹ Musul meselesinde bu uzun ve zikzaklı gelişmelere ve bu arada Türkiye lehine neticeler gösteren basit bir plebisite rağmen Akvam Meclisi 1925′te Musul’u Irak’a bağladı ve İngiliz mandasını 25 yıla çıkardı. Türkiye bu askıdaki meselenin kendi iktisadi gelişmesine yaptığı zararlı etkileri düşünerek nihayet 3 Haziran 1926′da aktedilen bir muahede ile bu durumu kabul zorunda kaldı.

Türkiye’nin sınırlı imkanları ile İngilizlerle yeni bir savaşa girmeyi göze alması elbette çok zordu. Bu nedenle dönemin yöneticilerinin haklarını teslim etmek gerekli. Ancak “yedi düveli dize getirmek” pek böyle bir şey olmasa gerek…

Cumhuriyetten sonra ön plana çıkan bazı yeni siyasilerin İstanbul’u ziyaretlerindeki davranışları …, İstanbul’da ve muhalif basında iyi karşılanmıyordu. Mesela Dahiliye Vekili [İçişleri Bakanı] Recep Bey (Peker) bir İstanbul gazetesine şöyle beyanlarda bulunmuştu:

“Biz, nasıl bir millet ve memleketi kurtarmak için ihtilal etmiş isek, şimdi de inkılapları kurtarmak ve memlekete mal edebilmek için ihtilal etmesini ve bu ruhu daima göğüslerimizde taşımasını bilen insanlarız.”

Halbuki İstanbul basını yeni nizamın inkılap değil, demokratik hürriyet temelleri üstünde kurulmasını ister görünüyordu. İnkılapçılıkla, batı anlamında demokrasi çabası ise ayrı şeylerdir. Birbirleriyle çatışırlar.

Satır aralarına dikkat edildiğinde, resmi tarih bile neyin ne olduğunu açıkça ifade ediyor. Örneğin Aydemir’in yukarıdaki cümlelerine göre, bir “batı anlamında demokrasi” diye bir şey var, bir de Kemalist inkılapçılık. Dahası, ki bu ikisi birbiri ile çatışma halinde. Zira demokrasi, ülkenin “hürriyet temelleri üzerinde kurulmasını” öngörürken, diğeri ise (Recep Peker’den yapılan alıntıya bakılacak olursa) ülkenin sadece dışındakiler değil, içindekiler ile de savaş halinde olmayı icap ettiriyor.

Bugün itibariyle, Recep Peker’in alıntılanan sözlerini sarf etmesinin üzerinden neredeyse 90 sene geçti. Ancak Türkiye’de Kemalizm yanlıları ile karşıtlarını ayırt eden ölçü hala demokrasi. Bunun nedeni de, söz konusu zaman zarfı boyunca Kemalizm’e eleştirel yaklaşan bütün fikirlerin bürokrasi baskısıyla yer altına itilmiş olması. Yoksa, Türkiye’nin dünü bugününden çok farklı değildi. Bir başka deyişle, Türkiye’de çok önemli bir yüzdeye karşılık gelen bir kitle, ülkenin rejiminden, kurucusunun hayatta olduğu dönemde de hoşnut değildi, şimdi de değil.

Yani bu kitlenin sesinin bugün daha gür çıkıyor olması, söz konusu karşıtlığın artmış olmasının değil, bürokrasinin baskısının bir parça gevşemiş olmasının bir sonucu. Dolayısıyla, söz konusu baskının gevşemeye devam etmesi durumunda, atanmışların, gerek CHP’li Tek Parti Dönemi’nde gerekse sonrasında işledikleri insanlık suçlarının bugün olduğundan daha da yüksek sesle dile getirilmesi de şaşırtıcı olmaz.

Gerçi Meşrutiyet devrinde taassuba karşı çıkanlar olmuştur. Abdullah Cevdet’in İçtihat dergisi taassuba cephe alıştı. Bu derginin yazarlarından Hakkı Beyin “Batıl İtikatlara Karşı İlanı Harp” isimli eseri yankı uyandırmıştı. Lui Bohner’in Madde ve Kuvvet isimli eseri aydınları meşgul etmişti. Fikret’in Tarih-i Kadim‘i de aydınların ezberlerindendeydi. Bunlara benzer daha bazı yayınlar da yapıldı. Bir Meşrutiyet aydını olarak Mustafa Kemal’in bu yayınları takip ettiği bilinmektedir. Mesela Diyarbakır cephesinde bu kitapları masasında bulundurduğu, okuduğu, bunlar üzerinde etrafındakilerle konuştuğu, notlar aldığı malumdur. Şu halde, Gazi, hür düşünce cereyanlarına yabancı değildi. Ama şu var ki bu yayınların hepsi, ancak taassuba karşı çıkıştan ibaretti. Sistemli bir doktrin savaşı haline gelmemişti.

Yeni kabine şöyle kuruldu:

Başvekil ve Hariciye Vekili: İsmet Paşa (Malatya),
Milli Müdafaa Vekili: Kazım Paşa (Balıkesir),
Dahiliye Vekili: Ferit Bey (İstanbul),
Maliye Vekili: Abdülhalik Bey (Çankırı),
Ticaret Vekili: Hasan Bey (Trabzon),
Ziraat Vekili: Zekai Bey,
Adliye Vekili: Mustafa Necati Bey (İzmir),
Sıhhiye Vekili Dr. Refik Bey (Saydam; İzmir),
Maarif Vekili: Vasıf Bey (Çınar; İzmir),
Nafıa Vekii: Süleyman Sırrı Bey,
İmar, İskan Bekili: Celal Bey (Bayar; Saruhan)

…

Ordunun siyasetten ayrılmasına gelince? Erkanıharbiye-i Umumiye Vekaletinin [Genelkurmay Bakanlığı'nın] kaldırılması, Genelkurmay Başkanının kabineden çıkarılarak, bu servisin müstakil teşkilatlandırılması, bu konuda en esaslı adımı teşkil ediyordu. Fakat askerlerin ve kumandanların aynı zamanda mebus olmalarını sağlayan usul henüz yürürlükteydi. Karabekir, Ali Fuat Paşa gibi generaller, aynı zamanda mebus bulunuyorlardı.

Gazi’nin daha 15 Şubat 1924′te, yani İzmir’e hareketinden önce İsmet Paşa ile, hilafetin kaldırılması bahsinde konuşup görüş birliğine vardığı anlaşılmaktadır. Mesele Halk Fırkası grubuna 2 Mart’ta getirildi. Zaten 1 Mart’ta Meclis açış nutkunda, dinin siyasetten ayrılması, terbiye ve tedrisatın birleştirilmesi konularında işaretler vardı. İzmir Harp Oyunları sırasında İsmet Paşayla muhaverelerinde, hilafet müessesesine karşı sert görüşlerini açıkça bildirmişti. Rauf Bey meselesi dolayısıyla daha önce fırkada yapılan görüşmelerde de dokunaklı sözler geçmişti. Mesela şu sözler İsmet Paşa’nındır:

“Halifeyi ziyaret meselesi, halife meselesidir.

“Devlet adamı olarak hiçbir zaman hatırdan çıkarmayacağız ki, hilafet orduları bu memleketi harabezara çevirmiştir. Türk mileti acı ıstıraplarını halife ordusundan çekmiştir. Bir daha çekmeyecektir.

“Tarihin herhangi bir devrinde bir halife, bu memleketin mukadderatına karışmak arzusunu zihinden geçirirse, o kafayı behemahal koparacağız.”

İsmet Paşa’nın beyanatı, halifenin herhangi iltifat davranışlarının bile Hıyaneti Vataniye sayılacağı sözleriyle devam ediyordu.

Hulasa mesele gruba geldiği zaman, iş artık olgunlaşmıştı. Grupta da direniş pek görülmedi. Hatta hilafetin kaldırılması ve halifeyle hanedan mensuplarının yurt dışına çıkarılması hakkındaki kanun teklifinin altında ve en başta bir din adamının imzası vardı. 3 Mart’ta Meclise ellişer imzalı üç teklif sunuldu. Başında Urfa Mebusu Şeyh Saffet, Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendilerin ve bazı din adamlarının imzalarını taşıyan takrirle hilafetin lağvı, hanedanın memleketten ihracı isteniyordu. Şer’iyye ve Evkaf Vekaletleri ile Erkanıharbiye-i Umumiye Vekaletinin kaldırılmasını isteyen 50 imzalı diğer takririn başında da, gene bir din adamının, Siirt Mebusu Hulki Efendinin imzası vardı. Nihayet tedrisatın birleştirilmesi (tevhid-i tedrisat) hakkında Saruhan Mebusu Vasıf (Çınar) ve elli arkadaşının takrirleri meclise sunuldu. Grupta gerçi bazı itirazlar oldu. Ama bu itirazlar arkalarından pek çok mebusu sürüklemedi. Beş saat kadar süren tartışmalardan sonra, 3 Mart 1924 günü saat 18.40′ta müzakereler bitti. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 429, 430, 431 numaralı kanunları çıkararak:

“- Türkiye Cumhuriyeti’nde, halkın muamelatına dair hükümlerin teşri ve infazı Türkiye Büyük Millet Meclisi ile onun hükümetine ait”

olarak kabul edildi.

Şer’iyye ve Evkaf Vekaletleri [Din İşleri ve Vakıflar Bakanlığı] ile Erkanı Harbiyei Umumiye Vekaleti [Genelkurmay Bakanlığı] kaldırıldı.

Türkiye dahilindeki bütün müessesatı ilmiye ve tedrisiye, bilcümle medreseler, Maarif Vekaletine devredildi ve oraya bağlandı.

Bu suretle halife indirilmiş, halifelik makamı kaldırılmıştı. Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşlarının takririne göre “Türkiye Büyük Millet Meclisi, dünyevi ve uhrevi bütün yetkileri nefsinde toplamakta” idi. Bu kanunun kabülü ile, Osmanlı hanedanının bütün mensupları da Türkiye topraklarında oturmak ve yaşamak hakkından ebediyen mahrum edildiler. Sınır dışına çıkarıldılar.

Resmi tarihin kronikleşmiş yalan söyleme hastalığının bir diğer örneği olarak kabul edilebilecek bir metin.

Metnin ilk göze çarpan özelliği, halifeliğin kaldırılmasının Mustafa Kemal’in değil, dönemin din adamlarının isteği üzerine gerçekleşmiş olduğu izlenimini uyandırması. Zira metne göre, hilafet, Urfa Mebusu Şeyh Saffet, Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendilerin ve bazı din adamlarının imzalarını taşıyan takrirle” lağvedilmiş.

Mustafa Kemal’in Rıfat Börekçi’yi yanına çağırıp söz konusu ikrarı imzalamaya zorladığı, Rıfat Börekçi’nin kemküm etmesi üzerine kendisini “Keyfini bozarım!” gibi bir cümleyle tehdit ettiğini, diğer din adamlarının da ancak Börekçi’den sonra takriri imzaladıkları gibi detaylar metinde belirtilmiş olsaydı, herhalde ortaya daha farklı bir tablo çıkmış olurdu. Ancak metinde bu gibi detaylardan söz etmek bir yana, “Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşlarının takririne göre ‘Türkiye Büyük Millet Meclisi, dünyevi ve uhrevi bütün yetkileri nefsinde toplamakta’ idi” gibi cümlelerle bu kanının pekiştirilmeye çalışılıyor olması, asıl niyetin bilgi vermek değil bir şeyleri gizlemek olduğunu akla getiriyor.

Parçalanışın suçluları kimlerdi? Tabii hiç kimse! İnkılap, tek otorite ve tek irade istiyordu. Gazi bunun peşindeydi. Halk Fırkası bu tek iradenin icracısı olan birlik bir kadro olmalıydı… Karşı taraf ise, demokrasinin bir karşılıklı denetleme istediğine inanıyordu. Bir diktatörlüğe gidişten korkuyordu. Onlar da haklıydılar. Zaten Gazi’nin, Meclis açılırken ilan ettiği iki hedeften biri, demokrasinin geliştirilmesi, demokrasi organlarının kuruluşu değil miydi?

Tek Parti Dönemi eksenli diktatörlük-demokrasi tartışmasının temellerini izlemeyi mümkün kılan bu metin, aradan 87 yıl geçmiş olmasına rağmen halen canlı olan bir tartışmanın taraflarının o dönemde de tamamen aynı argümanlarla konuştuklarını gösteriyor. Bir tarafta diktatörlüğe gidişten korkan ve demokrasi isteyenler, diğer tarafta da “demokrasinin geliştirilmesi, demokrasi organlarının kuruluşu” için diktatörlüğün gerekli olduğunu düşünenler. Bu ayrımın resmi tarihin en başta gelen metinlerinden birinde dahi bu denli net yapılmış ise ayrıca önemli.

Tek Parti Dönemi’nde (1925-1945) demokrasinin gelişmediği, herhangi bir demokratik kurum kurulmadığı, dünyada bu şekilde diktatörler eliyle hakim kılınan(!) bir demokrasi örneği bulunmadığı ve tam tersine otoriter idarelerin ülkenin demokrasi ile arasındaki uçurumu derinleştirdiği hatırlanacak olursa, asker kökenli dar bir “kadro”nun insafına ve iki dudağı arasına esir edilen bir ülkede neden çoksesli bir siyasi kültürün doğmadığı sorusu bir muamma olmaktan çıkar. Kaldı ki, 1925 tarihinden itibaren gerçekleştirilen uygulamalar, asıl niyetin gerçekten “demokrasinin geliştirilmesi” olup olmadığı sorusuna olumlu bir yanıt vermeyi de güçleştirmektedir.

İstanbul basınında bir takım iğneleyici beyanlar çıkıyordu. “Yaşasın cumhuriyet” başlığı ile çıkan bazı yazılarda bile, şu tür cümleler vardı:

“Cumhuriyetin ilan tarzının garip olduğu, işin sıkboğaza getirildiği,

“Birkaç saat içinde Kanunu Esasi değiştirilmesinin, en yumuşak tabirle gayri tabii olduğu ve bu hareketin, medeniyet dünyasını anlamış, okumuş, incelemiş, devlet dairesine ehil dimağlardan çıkacak bir muhakeme eseri olmadığı,

“Cumhuriyetin alkışla, şenlikle yaşayamayacağı, cumhuriyetin bir tılsım olmadığı, afsunla da, tılsımla da yaşayamayacağı, fakat Mecliste bir afsun yapıldığı…”

Hatta iş karikatürlere bile dökülmüştü. Bizzat Gazi’ye yönelen bazı tarizler de vardı:

En büyük ruhlu adamlar bile, şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesine mukavemet edememişlerdir.

Aydemir’in alıntıladığı ifadeler, yakın tarihi sadece resmi kaynaklardan okumuş (ya da o noktaya bile gelmeyi düşünmeyip okul kitapları ile yetinmiş) olan insanlar için her ne kadar ağır sayılabilecek olsa da, bu yorumlar aslında o günlerde yaşananlar üzerine yapılan son derece ılımlı eleştiriler arasından seçilmiş birkaç cümle olarak görülebilir. Zira Cumhuriyetin İlanı, bir liderin etrafında kenetlenen bir toplumun hep birlikte coşkuyla tecrübe edip kutladığı bir olay değil, meclisteki milletvekillerinden dahi gizlenerek apar topar gerçekleştirilen bir hadiseydi. Dahası, yapılan şey, ülkenin yönetim biçimine konan bir “ad”ın anayasaya eklenmesinden başka bir şey değildi. Yani “Cumhuriyetin İlanı” dendiğinde, hiçbir şekilde temellendirilmemiş, isim bazlı bir değişiklikten söz ediyoruz.

Bu değişikliğin ilanının ancak “gerçekleştirildikten sonra” yapılmış olması ise ayrıca önemli. Yani halkın “coşkuyla karşılamak” bir yana, haberdar dahi olmadığı, Kazım Karabekir dahil birçok milletvekilinden bile gizlenen bir “anayasa maddesi değişikliği”ne “Cumhuriyetin İlanı” denmesi, aslında işin aslını gizleme kaygısından ileri geliyor. Yoksa apar topar yapılan bu değişikliğin Cumhuriyet kavramının ifade ettiği manaya karşılık gelmiyor olması bir yana, ortada zaten ilan edilmiş olan herhangi bir şey yok. Yapılan, küçük bir azınlığın mecliste kimseler yokken (ve haliyle ülke sathında kendilerinden başka hiç kimsenin haberi olmadan) gerçekleştirdikleri bir kanun değişikliğinden başka bir şey değildir. Bu nedenle, kağıt üzerindeki söz konusu değişiklik gerçekleştirildikten sonra atılması emredilmiş olan toplarla kutlama yapmaya kalkmak, olsa olsa, toplumda herhangi bir karşılığı olmayan bir azınlığın kendisinin çalıp kendisinin oynamasına benzetilebilir. Meclisin bu şekilde kötüye kullanılmasına dair bir diğer alegori ise, babası ortalıkta yokken gizlice arabanın anahtarlarını yürüten bir çocuğun durumu olabilir.

Konunun detayları incelenerek Cumhuriyetin İlanı yeniden değerlendirilecek olursa, İstanbul basınında yer alan, “sıkboğaza getirmek”, “Mecliste afsun yapmak”, “devlet dairesine ehil [olmayan] dimağ”, “Cumhuriyeti alkışla şenlikle yaşatmak”, “şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesi” gibi ifadelerin rastgele söylenmemiş olduğunu takdir etmek mümkün olabilir. Kaldı ki, bu ifadeler, aradan neredeyse 90 yıl geçtikten sonra bugün bile güncelliğini koruyorsa, Türk siyasetini onyıllar boyu felç eden söz konusu otoriter yapı ve lider kültünün başlangıç dönemine işaret eden bu uygulamaların (ve bu uygulamaları bugün bile mazur görebilen zihniyetin) analizini daha ciddi bir hassasiyetle yapmak gerekir.

Bu noktada, İstanbul basınında bu gibi eleştirilerin yayınlanmasından kısa bir süre sonra ilan edilen Takrir-i Sükun Kanunu ile hem meclisteki muhalefetin hem de eleştirel yayın yapan basın kuruluşlarının susturulduğunu, 1925 yılından sonra Türkiye “Cumhuriyeti”nin tam anlamıyla bir diktatörlük atmosferine gömüldüğünü ve hakkın hukukun söz konusu olmadığı bu dönemin 1945 yılına kadar sürdüğünü unutmamak gerekli. Tabii burada 1945 tarihi de ayrıca önemli. Çünkü söz konusu yıl, II. Dünya Savaşı’nın bittiği yıldı. Yani Tek Parti Dönemi’nin muktedirleri, “20 yıldır bu halka yaptıklarımız yeter” diyerek hatalarını anlayıp geri adım atmadılar.

Yaşanan şuydu: Savaş sonrasında değişen dünya konjonktürü gereği, Türkiye ABD’nin yörüngesine girdi. (Bu “zorunlu ve kategorik olarak” iyi ya da kötü bir şey değildir.) Türkiye aynı yıl (1945) çok partili hayata geçti ve Birleşmiş Milletler’e üye oldu. Ardından da NATO üyeliği geldi.

Bu olaylar arasındaki bağlantıları bilmeden “Atatürkçülük” ve hele hele “bağımsızlık” sloganları atmak, en hafif ifadeyle cahilliktir.

Gazi’nin daha ikinci Meclis açış nutkunda, “devlet şeklinin tekamülü ve demokrasinin kuruluşu ile çağdaş müesseselerin meydana getirilmesi” şeklinde özetlediği iki hedeften, devlet şekli belirtilmişti.

Bu tür ifadelere Kemalist literatürde sıklıkla rastlanıyor. Bir yandan halk idaresine geçiş adına en önemli aşama olarak saltanatın kaldırılması sunulurken, diğer yandan da yeni rejimin esaslarına dair detayların yeni liderin iki dudağı arasındaki sözlerle şekillenmesini doğal karşılayan sözler sarf edilebiliyor.

Kabine şöyle teşekkül etti: Başvekil: İsmet Paşa (Malatya mebusu), Şer’iye Ve­kili: Mustafa Fevzi Efendi (Saruhan mebusu), Erkânı Harbiyei Umumiye Ve­kili: Müşir Fevzi Paşa (İstanbul mebusu), Dahiliye Vekili: Recep Bey (Kütahya mebusu), Maliye Vekili: Hasan Bey (Gümüşhane mebusu), Müdafaai Milliye Vekili: Kâzım Paşa (Balıkesir mebusu), İktisat Vekili: Hasan Bey (Trabzon mebusu), Adliye Vekili: Seyit Bey (İzmir mebusu), Maarif Vekili: Safa Bey (Adana mebusu), Nafia Vekili: Muhtar Bey (Trabzon mebusu), Sıhhiye Vekili: Refik Saydam Bey (İstanbul mebusu), İmar, İskân Vekili: Mustafa Necati Bey (İzmir mebusu).

Teşkilâtı Esasiye Kanunundaki değişiklikler aşağıdaki maddelerin şu şekli almaları suretiyle sağlanmıştı:

“Madde 1 — Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü, halkın mukadderattını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır. Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.

“Madde 2 — Türkiye devletinin dini İslam, resmî lisanı Türkçedir.

“Madde 4 — Türkiye devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, hükümetin ayrıldığı idare şubelerini icra vekilleri vasıtasıyle idare eder.

“Madde 10 — Türkiye reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclisi umumî heyeti tarafından kendi âzâsı arasından bir intihap devresi için seçilir. Reislik vazifesi yeni reisicumhurun intihabına kadar devam eder. Tekrar seçilmek caizdir.

“Madde 12 — Başvekil, reisicumhur tarafından ve Meclis âzâsı arasından intihap olunur. Diğer vekiller başvekil tarafından ve Meclis âzâsı arasından intihap olunduktan sonra, heyeti umumiyesi reisicumhur tarafından Meclisin tasvibine arz olunur. Meclis içtima halinde değilse, tasvip keyfiyeti Meclisin içtimaına bırakılır.”

Buhranın daha Eylül sonlarında başladığını, fakat Ekim’in son günlerinde keskin şekiller aldığını belirtmiştik. 26 Ekim’de Çankaya toplantısında artık kabinenin çekilmesine, eski vekillerin yeni kabinede vazife almamalarına karar verildiğini de daha önce kaydetmiştik. Kabine­nin 27 Ekim’de istifası açıklandı. Çeşitli kabine listeleri ve bu arada Ali Fuat Paşa başkanlığında, Hariciye Vekâletine İsmet Paşa yerine Yusuf Kemal Beyi koyan bir kabine tertibi işi de yürümedi. Halk Fırkası Grubu kaynıyordu (27 Ekim – öğleden sonra). Kulis faaliyeti 28 Ekim’de de geç vakte kadar devam etti. Grupta birçok mebuslar, Gazi’nin çağrılmasını, durumu onun incelemesini ve onun tavsiyelerde bulunmasını istiyordu. Zaten artık Gazi’nin, grup karışıklığına kendisinin bir yön vermesinden başka da çare görünmüyordu. Çünkü grupta “muhteris hizipler” olsa bile, hâkim hizipler yoktu. Gerçi Gazi, grupta bazı beyanlarda bulundu. Fakat işi grup çalışmalarına bıraktı. O, işin ve an’ın, da­ha da olgunlaşmasını bekliyordu. Hazırlığını tamamlayarak, Çankaya’ya döndü. Bazı arkadaşlarını da akşam için Çankaya’ya davet etti. …

***

O gece Çankaya’da İsmet Paşa ile Millî Müdafaa Vekili Kâzım, eski kolordu kumandanlarından Sinop mebusu Kemalettin, Sami ve Millî Mücadelede Kocaeli Grubu kumandanı Halit Paşalâr bulunuyordu. Gazi, Rize mebusu Ekrem ve Afyon mebusu Ruşen Eşref Beyleri de yemeğe alıkoydu. İşte bu yemektedir ki arkadaşlarına:

“— Yarın cumhuriyeti ilân edeceğiz,” dedi.

Hemen bazı tertipler alındı. Bu arada ertesi günkü grup toplantısında Kemalettin Sami Paşanın bir takrir vererek, Gazi’nin gruba davet edilmesi ve duruma bir çare bulmasının istenmesi de vardır. Misafirler çabuk gittiler. Gazi yalnız İsmet Paşayı alıkoydu ve hemen bir masa başına geçildi. 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilâtı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tadil eden bir tasarı hazırlandı¹.

29 Ekim günü grup öğleden önce saat 10.00′da toplandı. Gene kabi­ne meselesine girildi. Bu arada Recep Bey (Peker) kabinenin intihap tarzının değiştirilmesi üzerinde durdu. Fikirler gene çatıştı. O zaman Kemalettin Sami Paşa, takririni sundu ve Gazi’nin Meclise daveti kararlaştırıldı. Gazi, Meclise geldi. Artık hazır ve kararlıdır. Şartlar olgunlaşmış ve beklenen an, gelmiştir. Gruba beyanatı kısadır:

“—Efendiler! Vekiller heyetinin intihabında, fikirlerde de karışıklık hâsıl olduğu anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağını hal şeklini arz ederim.”

Teklifi kabul olunur. Bu bir saat içinde onun Meclisteki odasına, lüzumlu zatlar çağrılır. Onlara sır açıklanır. Öğleden sonra grup gene toplanır. Reislik mevkiinde Fethi Bey (Okyar) vardır. İlk söz Gazi’ye verilir. Beyanatının şu cümleleri konuyu özetler:

“— Muhterem arkadaşlar! Halletmekte müşkülâta uğradığınız meselenin sebep ve illeti bütün arkadaşlarca anlaşılmış olduğu kanaatindeyim. Kusur, takip etmekte olduğumuz usul ve şekildir. Heyeti umumiyenizin hep birden vekiller heyetini seçmeye mecbur olmanızda görülen müşkülâtın halli zamanı gelmiştir.

“Yüksek heyetiniz bu müşkülün halline beni memur ettiniz. Ben de bundan ilham alarak, düşündüğüm sekli tespit ettim. Onu teklif edeceğim. Teklifim kabule mazhar olursa, kuvvetli ve mütesanit (birbirine kaynaşmış) bir hükümet teşkili kabil olacakttr. Devletimizin şekil ve mahiyetini tespit eden ve hepimiz için bir gaye olan Teşkilâtı Esasiye Kanunumuzun bazı noktalarını tavzih (açıklığa kavuşturmak) lâzımdır. Teklifim şudur.”

O zaman, tasarısını Meclis kâtiplerinden birine verir. Tasarı okunur. Gazi’nin teklifi, cumhuriyeti getirmekteydi…

¹ İsmet Paşa, o geceyi şöyle anlatır:

“28 Ekim akşamı Atatürk bizi Çankaya’da toplamıştı. Yemek hep beraber yendi. Misafirleri uğurladıktan sonra Atatürk bana kalmamı söyledi. Masanın başına yan yana oturduk. Evvela kanun metnini görüştük. Her madde üzerinde, tabiatiyle eski ve yeni arasında bir mukayese yapılıyordu. Atatürk neticeyi dikte ediyordu. Ben yazıyordum. Bu suretle çerçeve tamamlandıktan sonra tekrar okudum. Atatürk dikkatle dinledi. Düşündü ‘Hazırlık tamam!’ dedi. Ayrılmak üzere izin verdi. Zaten köşkte misafiriydim. Odama çekildim. Ertesi sabah metni tekrar bir gözden geçirdik ve beraberce Meclise gittik.”

Yeni Meclise Erzurum’dan mebus seçilen Kâzım Karabekir Paşa, ordu hizmetini tercih edeceğini söyleyerek istifa etmiş, İstanbul’daki Birinci Ordu Müfettişliğine atanmıştı. Aynı suretle Ali Fuat Paşa da Konya’daki ordu müfettişliğini almıştı. Refet Paşa zaten İstanbul’da idi ve Halife Abdülmecit’le fazla nazik yazışmaları, haberleşmeleri Ankara’da dikkati çekiyordu. Eski vekil ve Meclis ikinci başkanı Dr. Adnan ile eşi Halide Edip de İstanbul’da idiler. Rauf Bey de İstanbul’daydı. Bunların grup halinde resimleriyle toplantı, temas ve beyanları, İstanbul basınında önemle yer alıyordu.

Ankara’da buhran baş gösterince Rauf Beyin, fırka grubunda derhal Meclis ikinci reisliğine aday seçilmesi Çankaya’da çok dikkati çekti. Hatta Ali Fuat Paşa da bir kabine listesinde başvekil olarak yer aldı. Fakat cumhuriyet ilanının el altından düzenlendiği o sırada zaten netice vermeyecek olan bu listelerin, Çankaya hoşgörürlüğü ile tertiplenmiş olması mümkündür. Ama İstanbul gazeteleri daha 28 Ekim’de bile “Vekiller heyeti reisliğine seçilmeleri muhtemel simalar” olarak gene İstanbul’daki arkadaşları ele alıyordu. Gazi o zamanki bu neşriyat ve temasları, daima ve şiddetle yermiştir. İşte Ankara’da son hazırlık bu buhranlı hava içinde tamamlandı. Şu da bir gerçektir ki, İstanbul’daki arkadaşlarla Çankaya’nın arası, artık hiçbir zaman düzelmedi. Yollar artık ayrılmıştı. İlerde değineceğimiz gibi, bir daha da birleşmedi.

[O] günkü şartlar içinde ihtiras, Meclisin havasına elbette ki hâkim olacaktı. Hatta denebilir ki, o şartlar içinde ve tabii olarak, Meclisin sıralarında yer alan herkes muhteristi. Çünkü yeni bir devlet kurulmuştu. Bu devlet, sulh şartları içinde asıl hayatını yaşamaya başlıyordu. Mecliste bulunan ve çoğunu gençlerin teşkil ettiği insanlar, ya birinci Meclis saflarında, ya orduda, ya o güne kadar halk içinde ve çoğu hayatları pahasına, o güne erişmek için savaşmışlardı. Şimdi yeni nizamda ve yeni hükümet yapısında yerlerini almak isteyeceklerdi. Yeni Meclisin içinde arka planlara itilmek ve birer gölge haline gelmek korkusu duyabilirlerdi. Bu da tabii bir haldi.

Bu ihtiras tabirini ve ihtiras hareketlerini bugün biz, o zamanki şartlar içinde düşünsek, daha müsamahalı karşılayabiliriz. Gerçi Mec­liste padişahçılar, hilâfetçiler, mürteciler, eski devre hasret çekenler, eski zorbalık nizamının bozulmamasını isteyen toprak beyleri, ağalar ve eşraf da vardı. Bilhassa Güneydoğu Anadolu’dan bazı mebuslar bu son zümrenin dayatışlarında önder gibi görünüyordu.

Daha ilk günlerden başlayarak yeni Mecliste de bir muhalefet gücünün varlığı kendini hissettirmeye başladı. Gazi bunu Nutuk‘ta şöyle anlatır:

“Mecliste bizim görüş ve faaliyetlerimizle müşareket (ortaklık) aramaya lüzum görmeksizin müstakilen ve gizli çalışan bir hizip (grup) belirdi.”

Milli hakimiyet şartlarını ve milli denetimi yerleştirmek için kurulmuş bir Mecliste, muhalefet akımlarının doğmasından daha tabii ne olabilirdi. Fakat memleketin yaşamaya başladığı yeni devrede Gazi’nin, herhalde yapacağı bazı işler ve alacağı çeşitli kararlar olsa gerekti.

Ekim [1923] ayı başlarında İstanbul’da gene … garip bir olayla karşılaşıldı: 6 Ekim tarihi, İstanbul’un kurtuluş günü sayılıyordu. Çünkü Refet Paşa bir yıl önce İstanbul’a o gün girmişti. Meclis 6 Ekim’de İstanbul kurtuluş törenlerine katılmak için 14 kişilik bir heyet gönderdi. Heyetin hareketi İstanbul valiliğine ve belediye başkanlığına bildirilmişti. ama, heyeti Haydarpaşa’da kimse karşılamadı. Bu olay Mecliste çok sert tepkilere yol açtı. Sonunda, işin esası da pek anlaşılamadan ve açıklanmadan müzakereler sona erdirildi. Ama bunun etkisi çabuk unutulmadı.

Ekim ayının asıl önemli olayı, 13 Ekim 1923′te, Ankara’nın başkent olarak ilanıdır. Bu büyük bir olaydı. Manalı bir olaydı. Ankara’nın başkent oluşu yeni devletin gözlerini anavatanın büyük parçası, fakat asırlarca süren ihmaller, bakımsızlıklar, ihanetler içinde çökmüş, bunalmış olan Anadolu topraklarına çevirişidir. …

…

Gazi’nin, Ocak 1924 tarihli Vakit gazetesinde çıkan beyanatında ise şu cümleler vardır:

“Ankara merkez-i hükümettir. Ve ebediyen merkez-i hükümet kalacaktır.”

Millet Meclisinde kabulü ile (23.8.1923) antlaşma hükümlerinin uygulanması işleri başladı. 15 Eylül’de Edirne’de Karaağaç bölgesi teslim alındı. 21-22 Eylül’de İmroz ve Bozcaada işgal edildi. Bu arada en duygulandırıcı olay, yabancı işgal kuvvetlerinin İstanbul’u terk edişleri oldu.

Lozan muahedesinin Mecliste kabul müzakereleri çok tartışmalı geçti. Birçok mebuslar antlaşmayı tartakladılar ve Murahhaslar Heyetini şiddetle tenkit ettiler. Mesela; Tekirdağ Mebusu Faik Bey (Öztırak) muahedenin, vatanın menfaatlerine aykırı olduğunu belirtti. İzmir Mebusu Necati bey “muahedede kapitülasyon kokusu olduğunu” iddia etti. İzmir Mebusu Vasıf Bey (Çınar) de “Murahhaslarımız maalesef Yunan siyasetini kabul etmişlerdir;” diye haykırdı. Başka sert konuşanlar da oldu. En ziyade tamirat meselesi, Batı Trakya işi ve Güney sınırları konusu tenkit ediliyordu. Neticede antlaşmaları kanunlaştıran dört tasarı, 213 lehte ve 13 aleyhte oyla kabul edildi. (340, 341, 342, 343 numaralı kanunlar.)

Barışın imzalandığı haberi Ankara’ya, 24 Temmuz’u 25′e bağlayan gece sabaha karşı geldi. 25 Temmuz günü tam saat 10.30′da Başvekil Rauf Beyle Meclis İkinci Reisi Ali Fuat Paşa Çankaya’da Gazi’nin evindeydiler. Gazi henüz istirahat halindeydi. Kendisine haber gönderen misafirlerinin yanına, onları bekletmemek için giyinmeye de lüzum görmeyerek, her zaman sabahlık yerine kullandığı Arap maşlahına bürünerek çıktı. Kıyafeti için özür diledi. Kendilerini bekletmek istemediğini söyledi. Rauf Bey hemen söze başladı:

“— Bizi bekletmediğinize çok iyi ettiniz. Çünkü getirdiğimiz haberin fazla beklemeye tahammülü yoktur. İsmet Paşanın, Barış Muahedesini imza ettiği hakkındaki telgrafını buyurun!”

Bu sahneye şahit olan Ali Fuat Paşa, o anı şöyle anlatır:

“Gazi heyecanından sapsarı kesildi. Gözlerini telgraftan ayırmıyordu.”

Arada geçen tebrik, teşekkür cümlelerine rağmen Gazi hâlâ heyecanlıydı:

“— Sevinçten bir türlü kendimi toparlayamıyorum. Birer kahve, sigara içersek belki kendimize gelebiliriz…”

Kahveler, sigaralar içildi. Gazi hâlâ heyecan içindeydi:

“Son günlerde barışın imza edileceğini artık ben de tahmin etmiştim. Fakat tereddüdüm hiçbir vakit kaybolmamıştı. Adamların son dakikada cayabileceklerini hatırıma getirmemiş değilim… “

Sonra arkadaşlararası, fakat garip bazı konuşmalar başladı. Rauf Bey diyordu ki:

“Başta siz olmak üzere bu mesut günün muvaffakıyetini, Karabekir, Ali Fuat ve Refet Paşalara borçluyuz. Bu, sizin eserinizdir. Ben sizin aranızda bir arkadaşınız olarak çalışmakla bahtiyarım.”

“Sizlerin çok samimî surette bir araya gelerek, vatanın kurtuluşu için feragat ve fedakârlıkla çalışmaya başladığınız Amasya’dan beri içimden daima ellerinizi öpmek arzusu gelmiştir. Fakat bunu açığa vuramamıştım. Şimdi bu duygularımı, ellerinizi öpmek suretiyle açıklayacağım…”

Gazi, Rauf Beyi ve hizmetlerini, en nazik ve kadirbilir kelimelerle mükâfatlandırır. Ama, Rauf Beyin verilmiş kararları vardı:

“— Paşam, bugün sizi sıkmak hatırımdan geçmezdi,”

diye söze başlayarak, barışın imzasına kadar her şeye göğsünü siper ederek, tahammül ettiğini belirtti. Sonra rahatsızlığını, yorgunluğunu, Sıvas’ta eski seçmenlerini, İzmir’de annesini görmek arzularını bildirdi.

Vazifesinden istifa niyetini de açıkladı. Gazi bu istifa arzusunu kendine göre değerlendirdi:

“— Konferans esnasında İsmet haksız yere seni çok kızdırdı. Büyük sabır, tahammül gösterdin. O zamanki hakemliğimden memnun kaldığını sanıyorum. Ama İsmet’in o hareketleri, yalnız sana değil, hepimize karşı idi. Bunda devam ederse, o gün olduğugibi bugün de onu yola getiririm.”

Fakat Rauf Bey kararlıdır. Bu konunun nasıl olsa, o gün değilse yarın ortaya çıkacağını da herhalde düşünmektedir. Kabine şimdilik vekâletle idare edilecek ve kendisi ayrılacaktır. Gazi’ye veda eder ve 4 Ağustos’ta, yani daha Lozan heyeti ve İsmet Paşa yurda dönmeden Ankara’dan ayrılır. Gazi 1927 nutkunda o günleri değerlendirirken Rauf Beyin bu davranışını ağır cümlelerle eleştirir. Bir tebrik telgrafı, Rauf Beyin İsmet Paşaya çekilecek tebrik telgrafı üstündeki tereddütleri hakkında beyanlarda bulunur. Bundan başka Rauf Beyin Çankaya’da kendisine şu sözleri de söylediğini bildirir:

“‘— Ben, İsmet Paşa ile karşı karşıya gelemem. Onun istikbalinde bulunamam. Müsaade ederseniz, muvasalatında (Ankara’ya vardığı zaman) burada bulunmamak için seçim dairemde bir seyahate çıkayım…’

“Rauf Beye, bu hareket tarzına bir sebep olmadığını, burada bulunmak, İsmet Paşa’yı, bir hükümet reisine yakışır surette kabul etmek ve vazifesini iyi ifa ettiği için onu şifahen de takdir ve tebrik etmek muvafık olacağını söyledim. Fakat, ‘Kendime hâkim değilim, yapamayacağım,’ dedi.”

Demek ki yollar, barışın daha ilk gününden ayrılıyordu. Millî Mücadele’de yol ve fikir arkadaşları olan öncüler arasında ilk kopuntu, Ra­uf Beyin kendince münasip gördüğü bir istikamette bu ayrılışı ile başladı ve göreceğiz ki, onu diğerleri takip edecektir.

Lozan antlaşmalarını teşkil eden 1 muahede ile 17 ek, 16 vesika halinde de toplanabilir. Esas muahede, 5 bölüm içinde 143 maddeyi ihtiva eder. Bu maddelerin 45 maddesi toprak, uyrukluk ve azınlıklarla ilgili hükümlerdir. 18 madde mali hükümlere, 36 madde de diğer iktisadi hükümlere ayrılmıştır. Geriye kalan 44 madde de ulaştırma yolları, sağlık işleri vesaire ile ilgili maddelerdir.

İsmet Paşa uzun bir muhtıra okuyarak, Türkiye’nin Musul vilayetini başka bir devlete terke razı olamayacağını açıkladı. Irki, siyasi, tarihi, coğrafi, iktisadi dayanaklarını şöyle açıkladı:

“- Musul vilayetinden çoğunluk Türktür.

“- Coğrafi ve siyasi bakımından bu vilayet Anadolu’nun ayrılmaz bir parçasıdır.

“- Henüz hukuken Türkiye’nin bir parçası olan bu topraklar hakkında İngiltere’nin akdettiği muahedeler köksüzdür.

“- Musul vilayeti, memleketimizin diğer birçok kısımlar gibi mütarekeden sonra İngilizler tarafından işgal edilmiştir. Bu sebeple, aynı hale maruz kalmış diğer topraklarımız gibi bize avdet etmelidir.”

Lord Curzon, İsmet Paşa’nın görüş ve isteklerine uzun boylu karşılıklar verdi. Fransa ile İtalya temsilcileri de onu desteklediler. İsmet Paşa son cevabında, Musul topraklarının durumunun ne olacağının bir hakem kararına bırakılamayacağı görüşünde diretti. Lord Curzon buna tehditle, korkutmayla karşılık verdi. Şu halde ortada bir harp tehlikesi olduğunu ve Akvam Cemiyeti misakının [Milletler Cemiyeti Sözleşmesi'nin] 2. maddesine göre, İngiltere’nin bu meseleyi harple halletmeye gücü bulunduğunu ileri sürdü. Müttefik delegeler İngiliz delegesini destekliyordu ve Musul meselesinin Akvam Cemiyeti (o vakitki Birleşmiş Milletler) Meclisine sevkinde görüş birliği içerisindeydiler. İsmet Paşa bu görüş birliğine:

“Dünyada hiçbir kimse Musul meselesinden dolayı barışın tehdit edilmesini istemez.”

dedikten sonra bu konuda cihan kamuoyunun Türk davasına destek olacağı kanısını açıkladı. Lord Curzon ise, İsmet Paşa’nın görüşünde olmadığını ve cihan kamuoyu belirince İsmet Paşanın bundan hayret duyacağı şeklinde bir espri yaptı.

Patrikhane meselesine gelince? Bu mesele, Rumların mensup olduğu Ortodoks Kilisesinin, Türk topraklarındaki teşkilâtı meselesidir. Patrikhane, yeni İstanbul’da Fener’de yerleşen ve Ortodoks kiliselerinin bağlı bulunduğu merkez, bu teşkilâtın başıdır. Patrikhanenin başında bir Patrik (Rum Başpapazı) bulunur. Ona, ruhanî bir Meclis olan Sen Sinod Meclisi ile cismanî bir teşkilât olarak bir nevi Mütevelliler Meclisi bağlıdır. Sen Sinod âzâları Patriği seçerler. Her biri, eski Osmanlı ülkesindeki Ortodoks dinî bölgelerinin dinî reisleri olarak görünür. Mesela, Erdek Metropoliti, Niksar Metropoliti, Trabzon Metropo­liti gibi. Bu dinî bölgeler teşkilâtı Osmanlılardan önce de vardı. Fatih, İstanbul’daki Patriklik müessesesini tanıdı. Bu suretle de Ortodoks teşkilâtı varlığını muhafaza etti.

Ama, Lozan konferansı sırasında çok şeyler değişmişti. Evvela Orto­doks Kilisesi parçalanmış bulunuyordu. Rus Ortodoksları çok daha evvel Moskova Patrikliği, Bulgar Ortodoksları Bulgar kilisesi etrafında birleşmiş bulunuyorlardı. Anadolu’da ise, Rum kalmamıştı ve metropolitler havada kalmış bulunuyordu. Bu vaziyette Patrikhanenin hatta Türkiye’den çıkarılarak Yunanistan’da yerleşmesi, belki onun da lehine olacaktı. Ama birtakım tarihî taassup bağlarıyla Yunanlı ve Avrupalılar, bu merkezin İstanbul’da kalması ve korunması için diretiyordu. Halbuki Lozan’dan sonra en iyimser rakamlarla Türk topraklarında ancak 100.000 kadar Rum kalacaktı. O da yalnız İstanbul’da. Yani Anadolu Ortodoks kilisesi, fiilen göçmüş ve tarihe karışmış bulunuyordu.

Yeni partinin [Halk Fırkası] nizannamesinde esas olacak fikirler şunlardı:

…

“Fırka, hiçbir fert, hiçbir cemaat için imtiyaz tanımadığı gibi, kanunları teşri ve icra etmekteki mutlak hürriyet ve istiklalini tahdit ve tağyit edici hurafevi (batıl, esassız) kanaat ve temayülatın (eğilimlerin) meşruluğunu da tanımaz.

“Kanun nazarında her fert müsavi (eşit)dir. Türk kültürünü kabul etmiş Türkiyeli her fert, fırkaya girebilir…”

Yeni vekiller heyeti şöyle teşekkül etti:

Başvekil: Fethi Bey (Okyar),
Şer’iyye Vekili: Saruhan Mebusu Mustafa Fevzi Efendi,
Milli Müdafaa Vekili: Karasi Mebusu Kazım Paşa,
Maarif Vekili: Adana Mebusu Mahmut Esat Bey,
Maliye Vekili: Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey,
Adliye Vekili: İzmir Mebusu Seyit Bey,
Nafia Vekili: Diyarbakır Mebusu Feyzi Bey,
Erkanıharbiye-i Umumiye Vekili: İstanbul Mebusu Fevzi Paşa (Çakmak).