İstanbul basınında bir takım iğneleyici beyanlar çıkıyordu. “Yaşasın cumhuriyet” başlığı ile çıkan bazı yazılarda bile, şu tür cümleler vardı:

“Cumhuriyetin ilan tarzının garip olduğu, işin sıkboğaza getirildiği,

“Birkaç saat içinde Kanunu Esasi değiştirilmesinin, en yumuşak tabirle gayri tabii olduğu ve bu hareketin, medeniyet dünyasını anlamış, okumuş, incelemiş, devlet dairesine ehil dimağlardan çıkacak bir muhakeme eseri olmadığı,

“Cumhuriyetin alkışla, şenlikle yaşayamayacağı, cumhuriyetin bir tılsım olmadığı, afsunla da, tılsımla da yaşayamayacağı, fakat Mecliste bir afsun yapıldığı…”

Hatta iş karikatürlere bile dökülmüştü. Bizzat Gazi’ye yönelen bazı tarizler de vardı:

En büyük ruhlu adamlar bile, şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesine mukavemet edememişlerdir.

Aydemir’in alıntıladığı ifadeler, yakın tarihi sadece resmi kaynaklardan okumuş (ya da o noktaya bile gelmeyi düşünmeyip okul kitapları ile yetinmiş) olan insanlar için her ne kadar ağır sayılabilecek olsa da, bu yorumlar aslında o günlerde yaşananlar üzerine yapılan son derece ılımlı eleştiriler arasından seçilmiş birkaç cümle olarak görülebilir. Zira Cumhuriyetin İlanı, bir liderin etrafında kenetlenen bir toplumun hep birlikte coşkuyla tecrübe edip kutladığı bir olay değil, meclisteki milletvekillerinden dahi gizlenerek apar topar gerçekleştirilen bir hadiseydi. Dahası, yapılan şey, ülkenin yönetim biçimine konan bir “ad”ın anayasaya eklenmesinden başka bir şey değildi. Yani “Cumhuriyetin İlanı” dendiğinde, hiçbir şekilde temellendirilmemiş, isim bazlı bir değişiklikten söz ediyoruz.

Bu değişikliğin ilanının ancak “gerçekleştirildikten sonra” yapılmış olması ise ayrıca önemli. Yani halkın “coşkuyla karşılamak” bir yana, haberdar dahi olmadığı, Kazım Karabekir dahil birçok milletvekilinden bile gizlenen bir “anayasa maddesi değişikliği”ne “Cumhuriyetin İlanı” denmesi, aslında işin aslını gizleme kaygısından ileri geliyor. Yoksa apar topar yapılan bu değişikliğin Cumhuriyet kavramının ifade ettiği manaya karşılık gelmiyor olması bir yana, ortada zaten ilan edilmiş olan herhangi bir şey yok. Yapılan, küçük bir azınlığın mecliste kimseler yokken (ve haliyle ülke sathında kendilerinden başka hiç kimsenin haberi olmadan) gerçekleştirdikleri bir kanun değişikliğinden başka bir şey değildir. Bu nedenle, kağıt üzerindeki söz konusu değişiklik gerçekleştirildikten sonra atılması emredilmiş olan toplarla kutlama yapmaya kalkmak, olsa olsa, toplumda herhangi bir karşılığı olmayan bir azınlığın kendisinin çalıp kendisinin oynamasına benzetilebilir. Meclisin bu şekilde kötüye kullanılmasına dair bir diğer alegori ise, babası ortalıkta yokken gizlice arabanın anahtarlarını yürüten bir çocuğun durumu olabilir.

Konunun detayları incelenerek Cumhuriyetin İlanı yeniden değerlendirilecek olursa, İstanbul basınında yer alan, “sıkboğaza getirmek”, “Mecliste afsun yapmak”, “devlet dairesine ehil [olmayan] dimağ”, “Cumhuriyeti alkışla şenlikle yaşatmak”, “şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesi” gibi ifadelerin rastgele söylenmemiş olduğunu takdir etmek mümkün olabilir. Kaldı ki, bu ifadeler, aradan neredeyse 90 yıl geçtikten sonra bugün bile güncelliğini koruyorsa, Türk siyasetini onyıllar boyu felç eden söz konusu otoriter yapı ve lider kültünün başlangıç dönemine işaret eden bu uygulamaların (ve bu uygulamaları bugün bile mazur görebilen zihniyetin) analizini daha ciddi bir hassasiyetle yapmak gerekir.

Bu noktada, İstanbul basınında bu gibi eleştirilerin yayınlanmasından kısa bir süre sonra ilan edilen Takrir-i Sükun Kanunu ile hem meclisteki muhalefetin hem de eleştirel yayın yapan basın kuruluşlarının susturulduğunu, 1925 yılından sonra Türkiye “Cumhuriyeti”nin tam anlamıyla bir diktatörlük atmosferine gömüldüğünü ve hakkın hukukun söz konusu olmadığı bu dönemin 1945 yılına kadar sürdüğünü unutmamak gerekli. Tabii burada 1945 tarihi de ayrıca önemli. Çünkü söz konusu yıl, II. Dünya Savaşı’nın bittiği yıldı. Yani Tek Parti Dönemi’nin muktedirleri, “20 yıldır bu halka yaptıklarımız yeter” diyerek hatalarını anlayıp geri adım atmadılar.

Yaşanan şuydu: Savaş sonrasında değişen dünya konjonktürü gereği, Türkiye ABD’nin yörüngesine girdi. (Bu “zorunlu ve kategorik olarak” iyi ya da kötü bir şey değildir.) Türkiye aynı yıl (1945) çok partili hayata geçti ve Birleşmiş Milletler’e üye oldu. Ardından da NATO üyeliği geldi.

Bu olaylar arasındaki bağlantıları bilmeden “Atatürkçülük” ve hele hele “bağımsızlık” sloganları atmak, en hafif ifadeyle cahilliktir.

Gazi’nin daha ikinci Meclis açış nutkunda, “devlet şeklinin tekamülü ve demokrasinin kuruluşu ile çağdaş müesseselerin meydana getirilmesi” şeklinde özetlediği iki hedeften, devlet şekli belirtilmişti.

Bu tür ifadelere Kemalist literatürde sıklıkla rastlanıyor. Bir yandan halk idaresine geçiş adına en önemli aşama olarak saltanatın kaldırılması sunulurken, diğer yandan da yeni rejimin esaslarına dair detayların yeni liderin iki dudağı arasındaki sözlerle şekillenmesini doğal karşılayan sözler sarf edilebiliyor.

Kabine şöyle teşekkül etti: Başvekil: İsmet Paşa (Malatya mebusu), Şer’iye Ve­kili: Mustafa Fevzi Efendi (Saruhan mebusu), Erkânı Harbiyei Umumiye Ve­kili: Müşir Fevzi Paşa (İstanbul mebusu), Dahiliye Vekili: Recep Bey (Kütahya mebusu), Maliye Vekili: Hasan Bey (Gümüşhane mebusu), Müdafaai Milliye Vekili: Kâzım Paşa (Balıkesir mebusu), İktisat Vekili: Hasan Bey (Trabzon mebusu), Adliye Vekili: Seyit Bey (İzmir mebusu), Maarif Vekili: Safa Bey (Adana mebusu), Nafia Vekili: Muhtar Bey (Trabzon mebusu), Sıhhiye Vekili: Refik Saydam Bey (İstanbul mebusu), İmar, İskân Vekili: Mustafa Necati Bey (İzmir mebusu).

Teşkilâtı Esasiye Kanunundaki değişiklikler aşağıdaki maddelerin şu şekli almaları suretiyle sağlanmıştı:

“Madde 1 — Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir. İdare usulü, halkın mukadderattını bizzat ve bilfiil idare etmesi esasına dayanır. Türkiye devletinin hükümet şekli cumhuriyettir.

“Madde 2 — Türkiye devletinin dini İslam, resmî lisanı Türkçedir.

“Madde 4 — Türkiye devleti Büyük Millet Meclisi tarafından idare olunur. Meclis, hükümetin ayrıldığı idare şubelerini icra vekilleri vasıtasıyle idare eder.

“Madde 10 — Türkiye reisicumhuru, Türkiye Büyük Millet Meclisi umumî heyeti tarafından kendi âzâsı arasından bir intihap devresi için seçilir. Reislik vazifesi yeni reisicumhurun intihabına kadar devam eder. Tekrar seçilmek caizdir.

“Madde 12 — Başvekil, reisicumhur tarafından ve Meclis âzâsı arasından intihap olunur. Diğer vekiller başvekil tarafından ve Meclis âzâsı arasından intihap olunduktan sonra, heyeti umumiyesi reisicumhur tarafından Meclisin tasvibine arz olunur. Meclis içtima halinde değilse, tasvip keyfiyeti Meclisin içtimaına bırakılır.”

Buhranın daha Eylül sonlarında başladığını, fakat Ekim’in son günlerinde keskin şekiller aldığını belirtmiştik. 26 Ekim’de Çankaya toplantısında artık kabinenin çekilmesine, eski vekillerin yeni kabinede vazife almamalarına karar verildiğini de daha önce kaydetmiştik. Kabine­nin 27 Ekim’de istifası açıklandı. Çeşitli kabine listeleri ve bu arada Ali Fuat Paşa başkanlığında, Hariciye Vekâletine İsmet Paşa yerine Yusuf Kemal Beyi koyan bir kabine tertibi işi de yürümedi. Halk Fırkası Grubu kaynıyordu (27 Ekim – öğleden sonra). Kulis faaliyeti 28 Ekim’de de geç vakte kadar devam etti. Grupta birçok mebuslar, Gazi’nin çağrılmasını, durumu onun incelemesini ve onun tavsiyelerde bulunmasını istiyordu. Zaten artık Gazi’nin, grup karışıklığına kendisinin bir yön vermesinden başka da çare görünmüyordu. Çünkü grupta “muhteris hizipler” olsa bile, hâkim hizipler yoktu. Gerçi Gazi, grupta bazı beyanlarda bulundu. Fakat işi grup çalışmalarına bıraktı. O, işin ve an’ın, da­ha da olgunlaşmasını bekliyordu. Hazırlığını tamamlayarak, Çankaya’ya döndü. Bazı arkadaşlarını da akşam için Çankaya’ya davet etti. …

***

O gece Çankaya’da İsmet Paşa ile Millî Müdafaa Vekili Kâzım, eski kolordu kumandanlarından Sinop mebusu Kemalettin, Sami ve Millî Mücadelede Kocaeli Grubu kumandanı Halit Paşalâr bulunuyordu. Gazi, Rize mebusu Ekrem ve Afyon mebusu Ruşen Eşref Beyleri de yemeğe alıkoydu. İşte bu yemektedir ki arkadaşlarına:

“— Yarın cumhuriyeti ilân edeceğiz,” dedi.

Hemen bazı tertipler alındı. Bu arada ertesi günkü grup toplantısında Kemalettin Sami Paşanın bir takrir vererek, Gazi’nin gruba davet edilmesi ve duruma bir çare bulmasının istenmesi de vardır. Misafirler çabuk gittiler. Gazi yalnız İsmet Paşayı alıkoydu ve hemen bir masa başına geçildi. 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilâtı Esasiye Kanununun bazı maddelerini tadil eden bir tasarı hazırlandı¹.

29 Ekim günü grup öğleden önce saat 10.00′da toplandı. Gene kabi­ne meselesine girildi. Bu arada Recep Bey (Peker) kabinenin intihap tarzının değiştirilmesi üzerinde durdu. Fikirler gene çatıştı. O zaman Kemalettin Sami Paşa, takririni sundu ve Gazi’nin Meclise daveti kararlaştırıldı. Gazi, Meclise geldi. Artık hazır ve kararlıdır. Şartlar olgunlaşmış ve beklenen an, gelmiştir. Gruba beyanatı kısadır:

“—Efendiler! Vekiller heyetinin intihabında, fikirlerde de karışıklık hâsıl olduğu anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar müsaade buyurun. Bulacağını hal şeklini arz ederim.”

Teklifi kabul olunur. Bu bir saat içinde onun Meclisteki odasına, lüzumlu zatlar çağrılır. Onlara sır açıklanır. Öğleden sonra grup gene toplanır. Reislik mevkiinde Fethi Bey (Okyar) vardır. İlk söz Gazi’ye verilir. Beyanatının şu cümleleri konuyu özetler:

“— Muhterem arkadaşlar! Halletmekte müşkülâta uğradığınız meselenin sebep ve illeti bütün arkadaşlarca anlaşılmış olduğu kanaatindeyim. Kusur, takip etmekte olduğumuz usul ve şekildir. Heyeti umumiyenizin hep birden vekiller heyetini seçmeye mecbur olmanızda görülen müşkülâtın halli zamanı gelmiştir.

“Yüksek heyetiniz bu müşkülün halline beni memur ettiniz. Ben de bundan ilham alarak, düşündüğüm sekli tespit ettim. Onu teklif edeceğim. Teklifim kabule mazhar olursa, kuvvetli ve mütesanit (birbirine kaynaşmış) bir hükümet teşkili kabil olacakttr. Devletimizin şekil ve mahiyetini tespit eden ve hepimiz için bir gaye olan Teşkilâtı Esasiye Kanunumuzun bazı noktalarını tavzih (açıklığa kavuşturmak) lâzımdır. Teklifim şudur.”

O zaman, tasarısını Meclis kâtiplerinden birine verir. Tasarı okunur. Gazi’nin teklifi, cumhuriyeti getirmekteydi…

¹ İsmet Paşa, o geceyi şöyle anlatır:

“28 Ekim akşamı Atatürk bizi Çankaya’da toplamıştı. Yemek hep beraber yendi. Misafirleri uğurladıktan sonra Atatürk bana kalmamı söyledi. Masanın başına yan yana oturduk. Evvela kanun metnini görüştük. Her madde üzerinde, tabiatiyle eski ve yeni arasında bir mukayese yapılıyordu. Atatürk neticeyi dikte ediyordu. Ben yazıyordum. Bu suretle çerçeve tamamlandıktan sonra tekrar okudum. Atatürk dikkatle dinledi. Düşündü ‘Hazırlık tamam!’ dedi. Ayrılmak üzere izin verdi. Zaten köşkte misafiriydim. Odama çekildim. Ertesi sabah metni tekrar bir gözden geçirdik ve beraberce Meclise gittik.”

Yeni Meclise Erzurum’dan mebus seçilen Kâzım Karabekir Paşa, ordu hizmetini tercih edeceğini söyleyerek istifa etmiş, İstanbul’daki Birinci Ordu Müfettişliğine atanmıştı. Aynı suretle Ali Fuat Paşa da Konya’daki ordu müfettişliğini almıştı. Refet Paşa zaten İstanbul’da idi ve Halife Abdülmecit’le fazla nazik yazışmaları, haberleşmeleri Ankara’da dikkati çekiyordu. Eski vekil ve Meclis ikinci başkanı Dr. Adnan ile eşi Halide Edip de İstanbul’da idiler. Rauf Bey de İstanbul’daydı. Bunların grup halinde resimleriyle toplantı, temas ve beyanları, İstanbul basınında önemle yer alıyordu.

Ankara’da buhran baş gösterince Rauf Beyin, fırka grubunda derhal Meclis ikinci reisliğine aday seçilmesi Çankaya’da çok dikkati çekti. Hatta Ali Fuat Paşa da bir kabine listesinde başvekil olarak yer aldı. Fakat cumhuriyet ilanının el altından düzenlendiği o sırada zaten netice vermeyecek olan bu listelerin, Çankaya hoşgörürlüğü ile tertiplenmiş olması mümkündür. Ama İstanbul gazeteleri daha 28 Ekim’de bile “Vekiller heyeti reisliğine seçilmeleri muhtemel simalar” olarak gene İstanbul’daki arkadaşları ele alıyordu. Gazi o zamanki bu neşriyat ve temasları, daima ve şiddetle yermiştir. İşte Ankara’da son hazırlık bu buhranlı hava içinde tamamlandı. Şu da bir gerçektir ki, İstanbul’daki arkadaşlarla Çankaya’nın arası, artık hiçbir zaman düzelmedi. Yollar artık ayrılmıştı. İlerde değineceğimiz gibi, bir daha da birleşmedi.

[O] günkü şartlar içinde ihtiras, Meclisin havasına elbette ki hâkim olacaktı. Hatta denebilir ki, o şartlar içinde ve tabii olarak, Meclisin sıralarında yer alan herkes muhteristi. Çünkü yeni bir devlet kurulmuştu. Bu devlet, sulh şartları içinde asıl hayatını yaşamaya başlıyordu. Mecliste bulunan ve çoğunu gençlerin teşkil ettiği insanlar, ya birinci Meclis saflarında, ya orduda, ya o güne kadar halk içinde ve çoğu hayatları pahasına, o güne erişmek için savaşmışlardı. Şimdi yeni nizamda ve yeni hükümet yapısında yerlerini almak isteyeceklerdi. Yeni Meclisin içinde arka planlara itilmek ve birer gölge haline gelmek korkusu duyabilirlerdi. Bu da tabii bir haldi.

Bu ihtiras tabirini ve ihtiras hareketlerini bugün biz, o zamanki şartlar içinde düşünsek, daha müsamahalı karşılayabiliriz. Gerçi Mec­liste padişahçılar, hilâfetçiler, mürteciler, eski devre hasret çekenler, eski zorbalık nizamının bozulmamasını isteyen toprak beyleri, ağalar ve eşraf da vardı. Bilhassa Güneydoğu Anadolu’dan bazı mebuslar bu son zümrenin dayatışlarında önder gibi görünüyordu.

Daha ilk günlerden başlayarak yeni Mecliste de bir muhalefet gücünün varlığı kendini hissettirmeye başladı. Gazi bunu Nutuk‘ta şöyle anlatır:

“Mecliste bizim görüş ve faaliyetlerimizle müşareket (ortaklık) aramaya lüzum görmeksizin müstakilen ve gizli çalışan bir hizip (grup) belirdi.”

Milli hakimiyet şartlarını ve milli denetimi yerleştirmek için kurulmuş bir Mecliste, muhalefet akımlarının doğmasından daha tabii ne olabilirdi. Fakat memleketin yaşamaya başladığı yeni devrede Gazi’nin, herhalde yapacağı bazı işler ve alacağı çeşitli kararlar olsa gerekti.

Ekim [1923] ayı başlarında İstanbul’da gene … garip bir olayla karşılaşıldı: 6 Ekim tarihi, İstanbul’un kurtuluş günü sayılıyordu. Çünkü Refet Paşa bir yıl önce İstanbul’a o gün girmişti. Meclis 6 Ekim’de İstanbul kurtuluş törenlerine katılmak için 14 kişilik bir heyet gönderdi. Heyetin hareketi İstanbul valiliğine ve belediye başkanlığına bildirilmişti. ama, heyeti Haydarpaşa’da kimse karşılamadı. Bu olay Mecliste çok sert tepkilere yol açtı. Sonunda, işin esası da pek anlaşılamadan ve açıklanmadan müzakereler sona erdirildi. Ama bunun etkisi çabuk unutulmadı.

Ekim ayının asıl önemli olayı, 13 Ekim 1923′te, Ankara’nın başkent olarak ilanıdır. Bu büyük bir olaydı. Manalı bir olaydı. Ankara’nın başkent oluşu yeni devletin gözlerini anavatanın büyük parçası, fakat asırlarca süren ihmaller, bakımsızlıklar, ihanetler içinde çökmüş, bunalmış olan Anadolu topraklarına çevirişidir. …

…

Gazi’nin, Ocak 1924 tarihli Vakit gazetesinde çıkan beyanatında ise şu cümleler vardır:

“Ankara merkez-i hükümettir. Ve ebediyen merkez-i hükümet kalacaktır.”

Millet Meclisinde kabulü ile (23.8.1923) antlaşma hükümlerinin uygulanması işleri başladı. 15 Eylül’de Edirne’de Karaağaç bölgesi teslim alındı. 21-22 Eylül’de İmroz ve Bozcaada işgal edildi. Bu arada en duygulandırıcı olay, yabancı işgal kuvvetlerinin İstanbul’u terk edişleri oldu.

Lozan muahedesinin Mecliste kabul müzakereleri çok tartışmalı geçti. Birçok mebuslar antlaşmayı tartakladılar ve Murahhaslar Heyetini şiddetle tenkit ettiler. Mesela; Tekirdağ Mebusu Faik Bey (Öztırak) muahedenin, vatanın menfaatlerine aykırı olduğunu belirtti. İzmir Mebusu Necati bey “muahedede kapitülasyon kokusu olduğunu” iddia etti. İzmir Mebusu Vasıf Bey (Çınar) de “Murahhaslarımız maalesef Yunan siyasetini kabul etmişlerdir;” diye haykırdı. Başka sert konuşanlar da oldu. En ziyade tamirat meselesi, Batı Trakya işi ve Güney sınırları konusu tenkit ediliyordu. Neticede antlaşmaları kanunlaştıran dört tasarı, 213 lehte ve 13 aleyhte oyla kabul edildi. (340, 341, 342, 343 numaralı kanunlar.)

Barışın imzalandığı haberi Ankara’ya, 24 Temmuz’u 25′e bağlayan gece sabaha karşı geldi. 25 Temmuz günü tam saat 10.30′da Başvekil Rauf Beyle Meclis İkinci Reisi Ali Fuat Paşa Çankaya’da Gazi’nin evindeydiler. Gazi henüz istirahat halindeydi. Kendisine haber gönderen misafirlerinin yanına, onları bekletmemek için giyinmeye de lüzum görmeyerek, her zaman sabahlık yerine kullandığı Arap maşlahına bürünerek çıktı. Kıyafeti için özür diledi. Kendilerini bekletmek istemediğini söyledi. Rauf Bey hemen söze başladı:

“— Bizi bekletmediğinize çok iyi ettiniz. Çünkü getirdiğimiz haberin fazla beklemeye tahammülü yoktur. İsmet Paşanın, Barış Muahedesini imza ettiği hakkındaki telgrafını buyurun!”

Bu sahneye şahit olan Ali Fuat Paşa, o anı şöyle anlatır:

“Gazi heyecanından sapsarı kesildi. Gözlerini telgraftan ayırmıyordu.”

Arada geçen tebrik, teşekkür cümlelerine rağmen Gazi hâlâ heyecanlıydı:

“— Sevinçten bir türlü kendimi toparlayamıyorum. Birer kahve, sigara içersek belki kendimize gelebiliriz…”

Kahveler, sigaralar içildi. Gazi hâlâ heyecan içindeydi:

“Son günlerde barışın imza edileceğini artık ben de tahmin etmiştim. Fakat tereddüdüm hiçbir vakit kaybolmamıştı. Adamların son dakikada cayabileceklerini hatırıma getirmemiş değilim… “

Sonra arkadaşlararası, fakat garip bazı konuşmalar başladı. Rauf Bey diyordu ki:

“Başta siz olmak üzere bu mesut günün muvaffakıyetini, Karabekir, Ali Fuat ve Refet Paşalara borçluyuz. Bu, sizin eserinizdir. Ben sizin aranızda bir arkadaşınız olarak çalışmakla bahtiyarım.”

“Sizlerin çok samimî surette bir araya gelerek, vatanın kurtuluşu için feragat ve fedakârlıkla çalışmaya başladığınız Amasya’dan beri içimden daima ellerinizi öpmek arzusu gelmiştir. Fakat bunu açığa vuramamıştım. Şimdi bu duygularımı, ellerinizi öpmek suretiyle açıklayacağım…”

Gazi, Rauf Beyi ve hizmetlerini, en nazik ve kadirbilir kelimelerle mükâfatlandırır. Ama, Rauf Beyin verilmiş kararları vardı:

“— Paşam, bugün sizi sıkmak hatırımdan geçmezdi,”

diye söze başlayarak, barışın imzasına kadar her şeye göğsünü siper ederek, tahammül ettiğini belirtti. Sonra rahatsızlığını, yorgunluğunu, Sıvas’ta eski seçmenlerini, İzmir’de annesini görmek arzularını bildirdi.

Vazifesinden istifa niyetini de açıkladı. Gazi bu istifa arzusunu kendine göre değerlendirdi:

“— Konferans esnasında İsmet haksız yere seni çok kızdırdı. Büyük sabır, tahammül gösterdin. O zamanki hakemliğimden memnun kaldığını sanıyorum. Ama İsmet’in o hareketleri, yalnız sana değil, hepimize karşı idi. Bunda devam ederse, o gün olduğugibi bugün de onu yola getiririm.”

Fakat Rauf Bey kararlıdır. Bu konunun nasıl olsa, o gün değilse yarın ortaya çıkacağını da herhalde düşünmektedir. Kabine şimdilik vekâletle idare edilecek ve kendisi ayrılacaktır. Gazi’ye veda eder ve 4 Ağustos’ta, yani daha Lozan heyeti ve İsmet Paşa yurda dönmeden Ankara’dan ayrılır. Gazi 1927 nutkunda o günleri değerlendirirken Rauf Beyin bu davranışını ağır cümlelerle eleştirir. Bir tebrik telgrafı, Rauf Beyin İsmet Paşaya çekilecek tebrik telgrafı üstündeki tereddütleri hakkında beyanlarda bulunur. Bundan başka Rauf Beyin Çankaya’da kendisine şu sözleri de söylediğini bildirir:

“‘— Ben, İsmet Paşa ile karşı karşıya gelemem. Onun istikbalinde bulunamam. Müsaade ederseniz, muvasalatında (Ankara’ya vardığı zaman) burada bulunmamak için seçim dairemde bir seyahate çıkayım…’

“Rauf Beye, bu hareket tarzına bir sebep olmadığını, burada bulunmak, İsmet Paşa’yı, bir hükümet reisine yakışır surette kabul etmek ve vazifesini iyi ifa ettiği için onu şifahen de takdir ve tebrik etmek muvafık olacağını söyledim. Fakat, ‘Kendime hâkim değilim, yapamayacağım,’ dedi.”

Demek ki yollar, barışın daha ilk gününden ayrılıyordu. Millî Mücadele’de yol ve fikir arkadaşları olan öncüler arasında ilk kopuntu, Ra­uf Beyin kendince münasip gördüğü bir istikamette bu ayrılışı ile başladı ve göreceğiz ki, onu diğerleri takip edecektir.

Lozan antlaşmalarını teşkil eden 1 muahede ile 17 ek, 16 vesika halinde de toplanabilir. Esas muahede, 5 bölüm içinde 143 maddeyi ihtiva eder. Bu maddelerin 45 maddesi toprak, uyrukluk ve azınlıklarla ilgili hükümlerdir. 18 madde mali hükümlere, 36 madde de diğer iktisadi hükümlere ayrılmıştır. Geriye kalan 44 madde de ulaştırma yolları, sağlık işleri vesaire ile ilgili maddelerdir.

İsmet Paşa uzun bir muhtıra okuyarak, Türkiye’nin Musul vilayetini başka bir devlete terke razı olamayacağını açıkladı. Irki, siyasi, tarihi, coğrafi, iktisadi dayanaklarını şöyle açıkladı:

“- Musul vilayetinden çoğunluk Türktür.

“- Coğrafi ve siyasi bakımından bu vilayet Anadolu’nun ayrılmaz bir parçasıdır.

“- Henüz hukuken Türkiye’nin bir parçası olan bu topraklar hakkında İngiltere’nin akdettiği muahedeler köksüzdür.

“- Musul vilayeti, memleketimizin diğer birçok kısımlar gibi mütarekeden sonra İngilizler tarafından işgal edilmiştir. Bu sebeple, aynı hale maruz kalmış diğer topraklarımız gibi bize avdet etmelidir.”

Lord Curzon, İsmet Paşa’nın görüş ve isteklerine uzun boylu karşılıklar verdi. Fransa ile İtalya temsilcileri de onu desteklediler. İsmet Paşa son cevabında, Musul topraklarının durumunun ne olacağının bir hakem kararına bırakılamayacağı görüşünde diretti. Lord Curzon buna tehditle, korkutmayla karşılık verdi. Şu halde ortada bir harp tehlikesi olduğunu ve Akvam Cemiyeti misakının [Milletler Cemiyeti Sözleşmesi'nin] 2. maddesine göre, İngiltere’nin bu meseleyi harple halletmeye gücü bulunduğunu ileri sürdü. Müttefik delegeler İngiliz delegesini destekliyordu ve Musul meselesinin Akvam Cemiyeti (o vakitki Birleşmiş Milletler) Meclisine sevkinde görüş birliği içerisindeydiler. İsmet Paşa bu görüş birliğine:

“Dünyada hiçbir kimse Musul meselesinden dolayı barışın tehdit edilmesini istemez.”

dedikten sonra bu konuda cihan kamuoyunun Türk davasına destek olacağı kanısını açıkladı. Lord Curzon ise, İsmet Paşa’nın görüşünde olmadığını ve cihan kamuoyu belirince İsmet Paşanın bundan hayret duyacağı şeklinde bir espri yaptı.

Patrikhane meselesine gelince? Bu mesele, Rumların mensup olduğu Ortodoks Kilisesinin, Türk topraklarındaki teşkilâtı meselesidir. Patrikhane, yeni İstanbul’da Fener’de yerleşen ve Ortodoks kiliselerinin bağlı bulunduğu merkez, bu teşkilâtın başıdır. Patrikhanenin başında bir Patrik (Rum Başpapazı) bulunur. Ona, ruhanî bir Meclis olan Sen Sinod Meclisi ile cismanî bir teşkilât olarak bir nevi Mütevelliler Meclisi bağlıdır. Sen Sinod âzâları Patriği seçerler. Her biri, eski Osmanlı ülkesindeki Ortodoks dinî bölgelerinin dinî reisleri olarak görünür. Mesela, Erdek Metropoliti, Niksar Metropoliti, Trabzon Metropo­liti gibi. Bu dinî bölgeler teşkilâtı Osmanlılardan önce de vardı. Fatih, İstanbul’daki Patriklik müessesesini tanıdı. Bu suretle de Ortodoks teşkilâtı varlığını muhafaza etti.

Ama, Lozan konferansı sırasında çok şeyler değişmişti. Evvela Orto­doks Kilisesi parçalanmış bulunuyordu. Rus Ortodoksları çok daha evvel Moskova Patrikliği, Bulgar Ortodoksları Bulgar kilisesi etrafında birleşmiş bulunuyorlardı. Anadolu’da ise, Rum kalmamıştı ve metropolitler havada kalmış bulunuyordu. Bu vaziyette Patrikhanenin hatta Türkiye’den çıkarılarak Yunanistan’da yerleşmesi, belki onun da lehine olacaktı. Ama birtakım tarihî taassup bağlarıyla Yunanlı ve Avrupalılar, bu merkezin İstanbul’da kalması ve korunması için diretiyordu. Halbuki Lozan’dan sonra en iyimser rakamlarla Türk topraklarında ancak 100.000 kadar Rum kalacaktı. O da yalnız İstanbul’da. Yani Anadolu Ortodoks kilisesi, fiilen göçmüş ve tarihe karışmış bulunuyordu.

Yeni partinin [Halk Fırkası] nizannamesinde esas olacak fikirler şunlardı:

…

“Fırka, hiçbir fert, hiçbir cemaat için imtiyaz tanımadığı gibi, kanunları teşri ve icra etmekteki mutlak hürriyet ve istiklalini tahdit ve tağyit edici hurafevi (batıl, esassız) kanaat ve temayülatın (eğilimlerin) meşruluğunu da tanımaz.

“Kanun nazarında her fert müsavi (eşit)dir. Türk kültürünü kabul etmiş Türkiyeli her fert, fırkaya girebilir…”

Yeni vekiller heyeti şöyle teşekkül etti:

Başvekil: Fethi Bey (Okyar),
Şer’iyye Vekili: Saruhan Mebusu Mustafa Fevzi Efendi,
Milli Müdafaa Vekili: Karasi Mebusu Kazım Paşa,
Maarif Vekili: Adana Mebusu Mahmut Esat Bey,
Maliye Vekili: Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey,
Adliye Vekili: İzmir Mebusu Seyit Bey,
Nafia Vekili: Diyarbakır Mebusu Feyzi Bey,
Erkanıharbiye-i Umumiye Vekili: İstanbul Mebusu Fevzi Paşa (Çakmak).

Seçimler genel olarak olaysız geçti. Sonuçlar şöyle belirdi ki, bütün memlekette, birinci grup adayları kazanmıştı. Karşı cepheden tek mebus seçilemedi.¹ Gazi, aynı zamanda hem Ankara, hem İzmir’den mebus seçilmişti (daha sonra Ankara mebusluğunu tercih etti). Seçimler sonuçlanınca ikinci Millet Meclisi 2 Ağustos 1923′te açıldı. Bu Mecliste 72 intihap dairesinden 270 mebus seçilmişti. Gazi 13 Ağustos’ta Meclis Başkanlığına seçildi. 14 Ağustos’ta kabine teşekkül etti. 17 Ağustos 1923′te yeni Meclis azaları, Halk Fırkası için ilk toplantılarını yapmışlardı.

¹ Bu neticeyi halkın Parti kavgalarından nefretine ve ortada iki parti olursa bunun, geçmişte olduğu gibi kesin çatışmalar doğuracağına olan inancına verenler vardır.

1 Nisan’da Meclisin yenilenmesine karar verildikten sonra ve daha Meclis çalışmaları devam ederek 8 Nisan’da Meclisteki Müdafaa-i Hukuk birinci grubu, Muallim Mektebi salonunda “Heyet-i umumiye halinde” toplandı. Bu toplantıda Gazi de bulundu ve kararları istikametlendirdi.

Gazi’nin daha önce hazırladığı ve intihap mücadelelerinde hem kendisinin ve taraftarlarının programı, hem yarınki Halk Partisinin bazı temel ilkeleri şeklinde ortaya atılacak 9 umde (ilke) burada açıklandı. Heyet-i umumiyece kabul edildi. Bundan başka yeni seçimlerle meşgul olmak üzere bir heyetin kurulması bizzat Gazi tarafından teklif olundu. En aktif ve güvenilir kimselerden kurulan bu heyet, hem seçim faaliyetlerini yönetecek, hem mebus adayları bu heyet tarafından tespit olunacaktı.

Bu 9 umde veya ilke, aslında, bütünü ile, bir prensipler belgesi değildi. Birinci ve ikinci maddeler dışında kalan maddeler, gelişigüzel saptanmıştı. Genel temenniler dışmda, pek bir mânâ taşımazlar.

9 umde bir seçim beyannamesi şeklinde başlıyor ve Halk Fırkasının teşekkül edeceğini de ilan ediyordu:

“Önümüzdeki devrede inşallah sulhün teessüsü müyesser olacağından, iktisadî gelişmemizi temin, her türlü teşkilâtımızı tamamlamak ve bu suretle mülk ve milleti refaha nail etmek gaye olacaktır. Yeni çalışma devresinde Meclisin ekseriyetini bu gaye etrafında toplamak ve memleketi milli hâkimiyet dairesinde siyasî teşkilâta kavuşturmak için bir Halk Fırkası teşekkül edecektir. Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk grubu, Halk Fırkasına intikal edecektir.

Bunu bekleyerek grubumuz aşağıdaki umdelerle intihaba iştirake karar vermiştir:

1 — Hâkimiyet, kayıtsız, şartsız milletindir. Bu değişmez düsturumuzdur.

2 — Teşrinisani 1338 (Kasım 1922) kararıyle saltanat mülgadır. Hu­kuk hâkimiyet ve hükümrani, gayri kâbili terk ve tecezzi ve ferag (terk edilmez, parçalanmaz ve devredilmez) olmak üzere Türkiye halkının mümessili hakikisi olan Büyük Millet Meclisinin şahsiyeti mâneviyesinde mündemiçtir.

3 — Memlekette emniyet ve asayişin muhafazası en mühim vazifemizdir.

4 — Mahkemelerimizin süratle adaleti dağıtması temin edilecektir.

5 — İktisadî kalkınma temin edilecektir.

6 — Halkın askerlik müddeti azaltılacaktır.

7 — İhtiyat zabitlerinin (Yedek subaylar) istikbali temin edilecektir.

8 — Memurlar meselesinin tespit ve ikmali, halk işlerinin çabuk neticelenmesi.

9 — Harap yerlerimizin sür’atle imarı.

Ali Fuat Paşa’ya göre Birinci Millet Meclisinde mebusların durumu şöyledir:

“Birinci Millet Meclisi 64 intihap dairesinden 337 Mebustan teşekkül ediyordu. 23 Mebus, hiç Meclise gelmeden istifa etmişlerdi. Meclise İstanbul Meclisinden katılanların sayısı 92 idi. 13 Mebus da İngilizler tarafından tevkif edilerek Malta’ya sürülmüş ve bilahare kurtularak Meclise katılmışlardı. Esaretinden dönen Cafer Tayyar Paşa’yı da bu yekuna eklemelidir. Devre zarfında 3 mebus iskat edilmiş, birinin mebusluğu reddolunmuş, biri tasdik edilmemiştir. 24 Mebus devre içinde vefat etmiştir. İstifa edenlerin yerlerine yenileri seçilmiştir.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun birinci maddesi şöyle tadil olundu:

“Saltanatın ilgasına ve hukuku hakimiyet ve hükümraninin gayri kabili terk ve tecezzi ve ferağ olmak üzere, Türkiye halkının mümessili hakikisi olan Büyük Millet Meclisinin şahsiyeti maneviyesinde mündemiç bulunduğuna dair 1 Teşrinisani 1338 (Kasım 1922) tarihli karar hilafında veya Türkiye Büyük Millet Meclisinin meşruiyetine isyanı mutazammın kavlen ve tahriren vea fiilen ankastin (bilerek) muhalefet ve neşritatta bulunan kasan (kimseler) haini vatan addolunur.”

15 Nisan’da son toplantı yapıldı. Bu son toplantıda kabul edilen Hıyanet-i Vataniye Kanunu tadili önemlidir. Tadili birinci grup getiriyordu. Yeni teklife göre, 1920 tarihli Hıyanet-i Vataniye Kanunu’nun birinci maddesi:

“1922 tarihine kadar tekâmül etmiş (gelişmiş, biçimlenmiş) olan devlet şekline, her ne suretle olursa olsun karşı gelenlerin vatan haini sayılmaları.”

şeklinde değiştiriliyordu. Bu teklif önce ikinci grupta sinirli bir hava uyandırdı. Bir sıra tartışmalardan sonra kanun maddesi ancak son top­lantı kapanırken kabul edildi. Bu madde ile de, seçimlerde mevcut rejimin aleyhine yönelebilecek propaganda çabaları önlenmiş oldu.

Birinci Büyük Millet Meclisinin dağılışı sırasında Vekiller Heyeti:

Başvekil: Rauf Bey,
Hariciye Vekili: Edirne Mebusu İsmet Paşa,
Maliye Vekili: Gümüşhane Mebusu Hasan Fehmi Bey,
Maarif Vekili: Adana Mebusu İsmail Safa Bey,
Nafıa Vekili: İzmir Mebusu Mahmut Esat Bey,
Sıhhiye Vekili: Sinop Mebusu Rıza Nur Bey,
Şer’iye Vekili: Konya Mebusu Vehbi Bey,
Müdafaai Milliye Vekili: Balıkesir Mebusu Kâzım Paşa,
Adliye Vekili: Kayseri Mebusu Rifat Bey,
Dahiliye Vekili: İstanbul Mebusu Ali Fethi Bey.

Lozan Konferansı üzerindeki tartışmalar ve onu takip eden olaylar, muhalefet saflarında dahi Meclisin dağılmasının daha iyi olacağı ve yeniden milletin önüne çıkarak barış devresinin teşrii (yaşama) hayatı için oy istemenin daha doğru bulunduğu kanısını uyandırmıştı. Mart sonunda düzenlenen Vekiller Heyeti toplantısında Gazi, Meclisin toplantı devresinin sona erdirilmesi için alınan karara katıldı. Bu toplantıda Başvekil Rauf Bey:

“— İçeride birlik ve azmin gevşemiş bulunduğunu, müşkülleri yenebilmek için, eski sağlamlığını ve birliğini kaybetmiş olan Birinci Büyük Millet Meclisine artık eskisi kadar güvenilemeyeceğini…”

ileri sürerek Meclisin yenilenmesi hususunda müttefik olduklarını belirtmişti. Meclis İkinci Reisi Ali Fuat Paşa da gerek Meclisle kabine ve gerekse kabinenin kendi içinde ilişki gevşemelerinden, İstanbul’da Refet Paşa ile, hükümetin İstanbul’daki temsilcisi Adnan Beyin Meclise haber vermeden bazı hareketlere giriştiklerini, başkumandanlık askerî idaresinin her şeye hâkim olduğu kanısının yerleştiğini, son olayların gerek birinci, gerek ikinci grubu sarstığını açıkladı. Mecliste seçimlerin yenilenmesi arzusunun yaygın olduğunu belirtti. Gazi, görüşleri şöyle toparladı:

“— Birinci Büyük Millet Meclisinin tarihî vazifesini mükemmelen başarmış olduğuna kanaat umumîdir. Göreceksiniz Meclis, intihabın yenilenmesine müttefikan karar verecektir…”

Gazi Mustafa Kemal, Büyük Millet Meclisinin o günlerdeki ruh halini, büyük nutkunda (1927) şöyle anlatır.

“Birinci Büyük Millet Meclisinin, yukandaki vakaları işaret ettiğimiz tarihte göstermiş olduğu müşevveş (karışık) halet-i ruhiye, cidden düşünmeye değer bir mahiyet aldı. Bütün millette, Meclisin vazife yapamayacak bir hale geldiği endişesi duyulmaya başlandı. Meclisteki vaziyeti itidal ve basiretle mütalâa ve muhakeme eden âzâ dahi, ıstıraplarını açığa vurmaktan kendilerini alamıyordu. Artık tereddüde mahal kalmamıştı ki, Meclis yenilenmedikçe millet ve memleketin ağır ve mesuliyetli işlerini çevirmek imkânı yoktur (s. 441).”

Sabaha kadar süren toplantı sonunda Vekiller Heyeti’nin kararı, seçimin yenilenmesi oldu. Ertesi gün, 1 Nisan 1923′te, Meclis Başkanlığına verilen 121 imzalı bir takrirle, Meclisin dağılması ve yeni seçimlere geçilmesi önerildi. Bu arada, 20 Ocak 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun bir maddesi kaldırılarak, iki ay içinde seçime gidilmesi isteniyordu…

Takrir üzerinde evvela Hariciye Vekili İsmet Paşa söz aldı. Barış teşebbüsleri üzerinde bazı izahlardan sonra takriri destekledi. Nihayet Meclis; getirilen kanun yerine:

“İntihabın icrasına karar verilmiştir.”

şeklinde bir karara vararak takriri kabul etmiş oldu.

Ali Şükrü Bey kaybolmuştu. Haber yıldırım hızıyla yayıldı. İlk araştırmalar sonuç vermeyip de olay bir esrar perdesine bürününce, dedikodular aldı yürüdü. Herkes aklına geleni söylüyordu. Fakat asıl ikinci grup, yani muhalefet çevresinde bu dedikodular, dilbirliği halinde belirli bir istikamete yöneltiliyordu. Hükümet çok zor duruma düştü. Ankara’nın havası gittikçe sıkıntılı bir karanlık içine gömülüyordu. O günlerde küçük bir şehir olan Ankara’da, yaşamı düzenli, herkesçe tanınmış, fakat mücadeleci ve üzerine yıldırımlar çeken şöhretli bir mebus nereye kaybolabilirdi?…

Olay Meclis kürsüsüne getirildi. 29 Mart’ta Büyük Millet Meclisinde söz alan muhaliflerin hatibi Erzurum mebusu Hüseyin Avni (Ulaş) olayı açıkladıktan sonra, sözlerine şu haykırışlarla devam etti:

“- Bu şerefli kürsü bugün elîm bir vaziyete sahne oluyor. Bu şerefli milletin mebusları bugün, kan ağlayan bir zavallı, bir biçare gibi birbirine bakıyorlar. Ey milletin kâbesi! Sana da mı taarruz?…”

Sonra sesini daha da yükseltti:

“- Ali Şükrü’ye tecavüz eden, milletin namusuna tecavüz etmiştir. Böyle namussuzlar yaşamamalı…”

Meclisten hiddet, şiddet fırtınaları yükseliyordu:

“- Kahrolsunlar! Millet böylelerini yaşatmaz!”

Hükümetin bütün araştırmaları neticesiz kalmıştı. Hatipler ise, ateş püskürüyordu. Başvekil Rauf Bey kürsüde ve çaresizlik içinde, Meclisi, araştırmaların sonunu beklemeye, yatıştırmaya çalışıyordu:

“- Eğer bu işin hakikatını üç dört gün zarfında meydana çıkaramazsak, hükümeti mesul edersiniz.”

Fakat muhalifler susmuyordu. Hatta muhalefet safında olmayanlar, mesela eski Ankara valisi, millî isyanın öncülerinden biri olan Yahya Galip bile, kürsüde şöyle haykırıyordu:

“- Çalışacağız, bulacağız, ne demek arkadaşlar? Ne için bulmuyorlar, ne yapıyorlar? Bu bir namus ve haysiyet meselesidir. Bu millet buna lâyık değildir. Bunu asla hazmetmez…”

Kısacası durum çok gergindi. Dedikodularla, sitem ve lanetlemeler, en dokunulmaz şahsiyetleri bile şüphe altına sürüklüyordu. Nihayet olayın ilk düğümü çözüldü. Acı gerçek, 2 Nisan pazartesi günü, Başvekil Rauf Bey tarafından Meclise açıklandı: Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey, feci bir cinayete kurban gitmişti…

Rauf Bey olayın mahiyetini de anlattı. Yapılan tahkikata göre Şükrü Beyin katili, Giresun Gönüllü Alayı Kumandanı Topal Osman’dı. Topal Osman, 27 Mart akşamı Şükrü Beyi, adamlarından Mustafa Kaptan vasıtasıyla Samanpazarı’ndaki evine misafir gibi çağrmış, orada boğdurmuştu. Gece ortalık tenhalaşınca, ceset Çankaya arkasındaki Muhya köyü arazisine gömülmüş, Topal Osman da Çankaya tarafındaki Ayrancı bağlarında karargâhına çekilerek durumun gelişmesini izlemeye başlamıştı. Fakat cesedin bulunuşu ve işin aslının öğrenilişi, hükümet için yeni bir zorluk doğuruyordu. Çünkü Topal Osman’ın alayından bazı bölükler, Çankaya köşkünün ve Gazi’nin de muhafazasına memurdular. Gazi ise, köşkte bulunuyordu. Ta Millî Mücadele’nin başından ve Karadeniz bölgesindeki Pontus hareketlerinden beri bin bir kanlı olaya karışmış olan Topal Osman’ın tevkifi ve onun adamlarının silahsızlaştırılması o kadar kolay değildi…

Nihayet çeşitli tedbirler alındı. Gazi ve eşi gece köşkten muhafızlara sezdirmeden ayrıldılar. Sonra Millî Savunmaya bağlı muhafız taburu askerleri köşkü ve Osman Ağanın evini sardılar. Topal Osman’a usulen tevkif müzekkeresi tebliğ edilmek istenildi. Fakat gelenlere daha ilk anda, ateşle karşılık verildi. O zaman Çankaya’da Gazi’nin evi etrafında ve Ayrancı taraflarında çarpışma başladı. Osman Ağa yaralı ve bazı adamları ölü olarak ele geçirildiler. Fakat az sonra ağa da öldü, müfrezesinden kalanlar silahsızlandırıldılar. Bu suretle Kuvayi Milliye devri müfrezelerinin son kalıntısı da tasfiye edilmiş oldu. Ali Şükrü Bey olayı da, adli tahkikatı tamamlanarak yavaş yavaş unutuldu.

Gazi, İzmir’den Ankara’ya döndü. Onun dönüş yolunda, 18 Şubat’ta Eskişehir’de, Lozan’dan dönen İsmet Paşa ile birleşerek Ankara’ya dönüşü, Meclis çevresinde yeni dalgalanmalara sebep oldu. Çünkü 21 Kasım 1922′de başlayan Lozan Konferansı, ileride ve Lozan’la ilgili bahiste etrafıyla değineceğimiz çetin ve çeşitli çatışmalar, anlaşmazlıklar sonucunda 4 Şubat 1923′te kesilmişti. Yani, İsmet Paşa Ankara’ya sulh işini tamamlayamamış olarak dönüyordu. Gerçi Lozan konuşmaları tamamen kopmuş değildi. Bu kesintiden sonra tekrar masaya oturulacaktı.

Fakat Mecliste özellikle ikinci grup, yani muhalefet grubu, İsmet Paşaya karşı, daha o Ankara’ya ayak basmadan ateş püskürüyordu. … Ankara’da hava çok elektrikliydi. Nisan sonu ve hele Mart ayı Mecliste en dalgalı şartlar içinde geçti. Meclis, tarihinin belki en sert, en kırıcı ve tehlikeli sonuçlara varmak ihtimalleri gösteren tartışmalara ve çatışmalara sahne oldu. Bu tartışmalar, 21 Şubat’ta, İsmet Paşanın Lozan Konferansı çalışmalarının safhaları ve müzakerelerin kesilmesi sebepleri üzerinde Meclise verdiği beyanlar ve açıklamalarla başladı. Bu müzakereler Şubat’ın sonlarıyla bütün Mart ayı içinde devam etti. O günler Meclisin, harple sulh arasında bocaladığı günlerdir. İsmet Paşanın çeşitli beyanlarına, Gazinin ve hükümetin yorulmadan yaptıkları açıklamalara, desteklemelere rağmen, ikinci grup sert bir müsamahasızlık ve sabırsızlık içinde, Lozan’ın hatta kaybolduğunu, İsmet Paşanın reisliğindeki bu murahhas heyetine barış konferansının kader ve sorumluluğunun artık emniyet olunamayacağını şiddetle ilan ediyordu. 5 Mart günündeki ateşli tartışmalarda bir denizci, soğukkanlı iyi bir hatip, gösterişli bir zat olan Trabzon Mebusu Şükrü Bey, uzun ve çok sert eleştirileri sırasında:

“— Mehmetçiğin süngüsü ile kazanılan muazzam zafer Lozan’da heba edilmiştir (yok edilmiştir, harcanmıştır).”

dedikten sonra da suçlamalarını:

“— Bu murahhas heyetinin barış meseleleri üzerinde sözleri olamaz efendiler. Artık bunların vazifeleri bitmiştir!”

diye haykırdı.

İzmit Mebusu Sırrı Bey, İsmet Paşayı ve murahhaslar heyetini doğrudan doğruya Millî Misak’a muhalif hareket etmekle suçladı. Bunun üzerine söz alan Gazi’nin, uzun açıklamaları ve murahhas heyetini desteklemesi Meclisin havasını değiştiremedi. Tersine olarak çatışmalar, sataşmalar ve suçlamalar daha da şiddetlendi. Nihayet öyle oldu ki, Mecliste idare artık kayboldu. Meclisi anarşi havası sardı. Son sözü ge­ne Şükrü Bey aldı. Ve havayı büsbütün karıştırdı.

İşte bu hava içinde Gazi söz istedi. Kürsüye çıktı. Bütün sorulara kendisi cevap vermeye başladı. Kürsüden inmiyor ve bütün yıldırımları kendi üstüne çekiyordu. Meclisin havası gittikçe sertleşiyordu. İşte bu fırtına içindedir ki, Şükrü Beyin sesi gittikçe yükseliyordu:

“— Ben de söyleyeceğim, ben de söz isterim…”

Fakat Gazi de hiddetliydi. Bir taraftan Şükrü Beye:

“— Bir haftadır söylüyorsunuz, artık memlekete zarar veriyorsunuz.”

diye bağırırken diğer taraftan ellerini cebine sokarak birden sert, şiddetli adımlarla Ali Şükrü Beyin üzerine yürüdü. Birinci ve ikinci grup mebusları Meclisin ortasında artık karşı karşıya gelmişlerdi. Bir döğüşme havası başlamıştı Ali Şükrü Bey:

“—Kimseyi itham etmeye hakkınız yoktur.”

diye bağırıyordu. Sinop Mebusu Hakkı Hami Bey:

“—Mecliste emniyet yok mudur?”

diye feryat ediyordu. Bir kısım mebuslar, birbirlerinin karşılarına dikilenlerin etrafına halkı çevirmek çabasındaydılar. Hepsinin de kayguları memleketin hayrı idi. Fakat mizaç ve karakterleri birbirlerinden ayrı bu yüzlerce insan arasında, yıllardan beri süregelen, bazen açığa vurulan, bazen bilinçaltına itilen bazı duygular, kırgınlıklar, kızgınlıklar, şüpheler veya isyan duyguları, birden patlamak ve ortaya bir sel gibi yayılmak anına varmıştı.

Riyaset mevkiinde Ali Fuat Paşa vardı. Fakat artık reisi dinleyen yoktu. Mebusların hepsi ayaktaydı. Hele kürsünün önünde taraflar, artık kontrol edemedikleri bir hiddet ve şiddet seli içindeydiler. Gazi de bu kızgın ve herkesin kendi bildiği gibi bağırıp çağırdığı kalabalığın içindeydi. Reis, Meclisin emniyet kuvvetini çağırıp kavgaya müdahale ettiremezdi. Çünkü oturum gizliydi. Fakat tarafları da zaptetmek kabil değildi. Riyaset kürsüsündeki çanı, beyhude yere çalıp duruyordu. İşte bu hava içinde ve Meclisin çok fena bir şeylere sahne olmak üzere olduğunu gördüğü bir anda, elindeki çanı birden iki tarafın arasına fırlattı. Garip bir gürültüyle döşemeye çarpıp ayaklar altında yuvarlanan can, ortalığa ani bir şaşkınlık verdi. Taraflar durulup aralanır gibi oldular ve reis, sesinin son kuvvetiyle, herkesi yerlerine oturmaya davet etti. Ama, artık çoğunluk da anlamıştı ki, bu müzakerelerin uzamasında bir fayda yoktu. Müzakerenin kifayeti takriri verildi. Lozan Konferansı tartışmaları, iki tarafı da tatmin etmeyen, fakat devamında da fayda görülmeyen bu hava içinde sona erdi. Ama gene herkes anlamış gibiydi ki, artık sona eren, yalnız oturumun tartışmaları değil; “Gazi Meclis”in de tarihî hayatıdır…

Gene o günlerde meydan alan başka bir olay ise, başta Gazi ve Büyük Millet Meclisi olduğu halde bütün şehri, hatta bütün memleketi derinden tedirgin etti. Trabzon Mebusu Ali Şükrü Bey, 27 Mart’tan be­ri ortada yoktu…

İzmir’den sonra Akhisar’da konuştu. Fakat o yolculukta en ilgi çekici konuşmasını, 7 Şubat 1923′te Balıkesir’de, Paşa camiinde yaptı. Bu konuşma, çeşitli maksatlarla daima bahis konusu edilegelmiştir.

Balıkesir camii konuşmasında, onun din ve dünya anlayışmı başka bir açıdan değerlendirmek, camileri din ve dünya işlerinin konuşulduğu bir cemaat evi haline getirmek ve bundan faydalanmak çabaları göze çarpar.

Bu konuşmayı aşağıya alıyoruz:

“Ey millet! Allah birdir. Şant büyüktür. Allahın selâmeti, atıfeti ve hayrı üstümüze olsun.

“Peygamberimiz Efendimiz hazretleri Cenabı Hak tarafından insanlara, dinî hakikatlan bildirmeye memur ve resul (gönderilen) olmuştur. Kanunu Esasisi (Anayasası) Kur’an-ı azimüşşandaki nusûs’tur (âyetlerdir). İnsanlara feyz ruhu vermiş olan dinimiz, son dindir. Çünkü dinimiz, akin, mantığa, hakikate tamamen uyar. Eğer uymamış olsaydı, bununla, diğer tabiî ve ilâhî kanunlar arasında tezat (çatısma) olması icap ederdi.

Çünkü bilcümle kavanini kevniyeyi (kâinatın bütün kanunlarını) yapan, Cenabı Haktır.

“Arkadaşlar! Cenabı Peygamber çalışmalarında iki eve malik bulunuyordu. Biri, kendi evi, diğeri Allah’ın evi idi. Millet işlerini Allah’ın evinde yapardı. Peygamberimizin isrine uyarak bu dakikada, milletimize, milletimizin hal ve istikbaline ait hususları görüşmek maksadıyle bu dâr-ı kutside (kutsal evde) Allah’in huzurunda bulunuyoruz. Bu vesile ile büyük bir sevâba nail olacağımı ümit ediyorum.

“Camiler, birbirimizin yüzüne bakmaksızın yatıp kalkmak için yapılmamıştır. Camiler itaat ve ibadetle beraber, din ve dünya için neler yapılması lâzım geldiğini düşünmek, yani meşveret etmek (karşılıklı danışmak) için yapılmıştır. İşte biz de burada din ve dünya için, istikbal (gelecek) ve istiklâlimiz için, bilhassa hâkimiyetimiz için düşündüğümüzü meydana koyalım. Ben yalnız kendi düşündüklerimi söylemek istiyorum. Millî emeller, millî irade, yalnız bir şahsın düşünmesi değil, milletin bütün fertlerinin emel ve iradelerinin hasılasıdır (birleşmesi, toplamı). Benden ne öğrenmek, ne sormak istiyorsanız serbestçe sormanızı rica ediyorum.”¹

Bu sözlerden sonra Gazi minberden aşağıya inmiş ve kendisine sorulan yirmiden fazla soruyu cevaplandırmıştır. Bu arada, hutbeler (camilerde yapılan tebliğler) Hilâfet ve Saltanat, Lozan sulh konuşmaları, Partiler ve yeni kurulacak Halk Fırkası meseleleri, gerici mukavemet ihtimalleri, çağın icapları gibi çeşitli konular üzerinde görüşlerini açıklamıştır. Bu arada “hutbe demek, halka hitap etmek demektir” dedikten sonra “Hazreti Peygamberin mutlu zamanında hutbelerin camide ve Hazreti Peygamber tarafından okunduğunu ve İslamiyet yayılınca da bunu reislerin yaptığını, şimdi de bu tarzın devam etmesi için bir şart lazım olduğuna ve o şartın da, milletin reisi olan zatın milleti aldatmamasına bağlı bulunduğuna işaret ederek, milletle açık konuşmanın faydaları üzerinde durmuştur.

¹ Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri; cilt II. s. 94-95.

Gazi Mustafa Kemal’in annesi Zübeyde Hanım, 14 Ocak 1923′te İzmir’de, Karşıyaka’da ölmüştür. 27 Ocak günü Gazi İzmir’de annesinin mezarı başında bulunuyordu. Mustafa Kemal’in gerçi aile hayatı pek yoktu. O hemen bütün hayatını, aile yuvasının dışında geçirdi. Annesinden ayrılığı daha yedi yaşındayken başlar. Ondan sonra ev hayatı, onun ancak pek sayılı günlerini alabilmiştir. Bu hal, yalnız yatılı mektep ve ordu hayatının zorlukları ile değil, aynı zamanda onun ileride değineceğimiz şahsiyeti, mizacı ve hayat eğilimleri ile de böyle olmuştur.

Bursa’dan sonra, 25-26 Ocak’ta [1923] Alaşehir’de konuştu. … Salihli, Kasaba, Manisa istasyonlarında da halka hitap ettikten sonra, 26 Ocak’ta İzmir’e vardı. İzmir’de ilk konuşmasını 27 Ocak 1923′te Karşıyaka’da, annesinin mezarı başında yaptı.

…

Annesinin mezarı başında Gazi’nin çevresini, İzmirli bir halk kalabalığı almıştı. Onu dinliyorları:

“Ölüm, yaradılışın tabiî bir kanunudur. Fakat bazen ne hazin görünüşler arzeder. Burada yatan validem, cebrin, zulmün, bütün milleti felâket uçurumuna götüren bir keyfi idarenin kurbanı olmuştur.”

…

“— Onu pek yakın zamanda İstanbul’dan kurtarabildim. Fakat o zaman o, maddeten artık ölmüştü.”

Ondan sonraki sözleri yemindir:

“— Validemin ruhuna ve bütün ecdat (atalar) ruhuna müteahhit olduğum (üzerime yüklendiğim) vicdan yeminini tekrar edeyim: Validemin mezarı başında ve Allah’ın huzurunda aht ve peyman (yemin) ediyorum, bu kadar kan dökerek, milletin elde ettiği hâkimiyetin muhafazası ve müdafaası için, icap ederse validemin yanına gitmekte asla tereddüt etmeyeceğim. Hâkimiyet-i millîye uğrunda canımı vermek, benim için vicdan ve namus borcu olsun…”

22 Ocak’ta (1923) Bursa’da, Şark sinemasında konuştu. Bilhassa geriliğe değindi:

“- Yaptığımız işlere ve aldığımız neticelere göre bu gibi irticalara her vakit intizar olunabilir (gericilikler her vakit beklenebilir). Kan ile yapılan inkılaplar daha sağlam olur. Kansız inkılap ebedileştirilemez. Fakat biz bu inkılaba ulaşmak için lüzumu kadar kan döktük. Bu kanlarımız yalnız muharebe meydanlarında değil, dahilde de döküldü…”