Derin Sular

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Gazi’nin daha ikinci Meclis açış nutkunda, “devlet şeklinin tekamülü ve demokrasinin kuruluşu ile çağdaş müesseselerin meydana getirilmesi” şeklinde özetlediği iki hedeften, devlet şekli belirtilmişti.

Bu tür ifadelere Kemalist literatürde sıklıkla rastlanıyor. Bir yandan halk idaresine geçiş adına en önemli aşama olarak saltanatın kaldırılması sunulurken, diğer yandan da yeni rejimin esaslarına dair detayların yeni liderin iki dudağı arasındaki sözlerle şekillenmesini doğal karşılayan sözler sarf edilebiliyor.

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Kabine şöyle teşekkül etti: Başvekil: İsmet Paşa (Malatya mebusu), Şer’iye Ve­kili: Mustafa Fevzi Efendi (Saruhan mebusu), Erkânı Harbiyei Umumiye Ve­kili: Müşir Fevzi Paşa (İstanbul mebusu), Dahiliye Vekili: Recep Bey (Kütahya mebusu), Maliye Vekili: Hasan Bey (Gümüşhane mebusu), Müdafaai Milliye Vekili: Kâzım Paşa (Balıkesir mebusu), İktisat Vekili: Hasan Bey (Trabzon mebusu), Adliye Vekili: Seyit Bey (İzmir mebusu), Maarif Vekili: Safa Bey (Adana mebusu), Nafia Vekili: Muhtar Bey (Trabzon mebusu), Sıhhiye Vekili: Refik Saydam Bey (İstanbul mebusu), İmar, İskân Vekili: Mustafa Necati Bey (İzmir mebusu).

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Teşkilâtı Esasiye Kanunundaki değişiklikler aşağıdaki maddelerin şu şekli almaları suretiyle sağlanmıştı:

Yazının devamı »

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Buhranın daha Eylül sonlarında başladığını, fakat Ekim’in son günlerinde keskin şekiller aldığını belirtmiştik. 26 Ekim’de Çankaya toplantısında artık kabinenin çekilmesine, eski vekillerin yeni kabinede vazife almamalarına karar verildiğini de daha önce kaydetmiştik. Kabine­nin 27 Ekim’de istifası açıklandı. Çeşitli kabine listeleri ve bu arada Ali Fuat Paşa başkanlığında, Hariciye Vekâletine İsmet Paşa yerine Yusuf Kemal Beyi koyan bir kabine tertibi işi de yürümedi. Halk Fırkası Grubu kaynıyordu (27 Ekim – öğleden sonra). Kulis faaliyeti 28 Ekim’de de geç vakte kadar devam etti. Grupta birçok mebuslar, Gazi’nin çağrılmasını, durumu onun incelemesini ve onun tavsiyelerde bulunmasını istiyordu. Zaten artık Gazi’nin, grup karışıklığına kendisinin bir yön vermesinden başka da çare görünmüyordu. Çünkü grupta “muhteris hizipler” olsa bile, hâkim hizipler yoktu. Gerçi Gazi, grupta bazı beyanlarda bulundu. Fakat işi grup çalışmalarına bıraktı. O, işin ve an’ın, da­ha da olgunlaşmasını bekliyordu. Hazırlığını tamamlayarak, Çankaya’ya döndü. Bazı arkadaşlarını da akşam için Çankaya’ya davet etti. …

Yazının devamı »

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Yeni Meclise Erzurum’dan mebus seçilen Kâzım Karabekir Paşa, ordu hizmetini tercih edeceğini söyleyerek istifa etmiş, İstanbul’daki Birinci Ordu Müfettişliğine atanmıştı. Aynı suretle Ali Fuat Paşa da Konya’daki ordu müfettişliğini almıştı. Refet Paşa zaten İstanbul’da idi ve Halife Abdülmecit’le fazla nazik yazışmaları, haberleşmeleri Ankara’da dikkati çekiyordu. Eski vekil ve Meclis ikinci başkanı Dr. Adnan ile eşi Halide Edip de İstanbul’da idiler. Rauf Bey de İstanbul’daydı. Bunların grup halinde resimleriyle toplantı, temas ve beyanları, İstanbul basınında önemle yer alıyordu.

Yazının devamı »

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

[O] günkü şartlar içinde ihtiras, Meclisin havasına elbette ki hâkim olacaktı. Hatta denebilir ki, o şartlar içinde ve tabii olarak, Meclisin sıralarında yer alan herkes muhteristi. Çünkü yeni bir devlet kurulmuştu. Bu devlet, sulh şartları içinde asıl hayatını yaşamaya başlıyordu. Mecliste bulunan ve çoğunu gençlerin teşkil ettiği insanlar, ya birinci Meclis saflarında, ya orduda, ya o güne kadar halk içinde ve çoğu hayatları pahasına, o güne erişmek için savaşmışlardı. Şimdi yeni nizamda ve yeni hükümet yapısında yerlerini almak isteyeceklerdi. Yeni Meclisin içinde arka planlara itilmek ve birer gölge haline gelmek korkusu duyabilirlerdi. Bu da tabii bir haldi.

Yazının devamı »

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Daha ilk günlerden başlayarak yeni Mecliste de bir muhalefet gücünün varlığı kendini hissettirmeye başladı. Gazi bunu Nutuk‘ta şöyle anlatır:

“Mecliste bizim görüş ve faaliyetlerimizle müşareket (ortaklık) aramaya lüzum görmeksizin müstakilen ve gizli çalışan bir hizip (grup) belirdi.”

Milli hakimiyet şartlarını ve milli denetimi yerleştirmek için kurulmuş bir Mecliste, muhalefet akımlarının doğmasından daha tabii ne olabilirdi. Fakat memleketin yaşamaya başladığı yeni devrede Gazi’nin, herhalde yapacağı bazı işler ve alacağı çeşitli kararlar olsa gerekti.

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Ekim [1923] ayı başlarında İstanbul’da gene … garip bir olayla karşılaşıldı: 6 Ekim tarihi, İstanbul’un kurtuluş günü sayılıyordu. Çünkü Refet Paşa bir yıl önce İstanbul’a o gün girmişti. Meclis 6 Ekim’de İstanbul kurtuluş törenlerine katılmak için 14 kişilik bir heyet gönderdi. Heyetin hareketi İstanbul valiliğine ve belediye başkanlığına bildirilmişti. ama, heyeti Haydarpaşa’da kimse karşılamadı. Bu olay Mecliste çok sert tepkilere yol açtı. Sonunda, işin esası da pek anlaşılamadan ve açıklanmadan müzakereler sona erdirildi. Ama bunun etkisi çabuk unutulmadı.

Ekim ayının asıl önemli olayı, 13 Ekim 1923′te, Ankara’nın başkent olarak ilanıdır. Bu büyük bir olaydı. Manalı bir olaydı. Ankara’nın başkent oluşu yeni devletin gözlerini anavatanın büyük parçası, fakat asırlarca süren ihmaller, bakımsızlıklar, ihanetler içinde çökmüş, bunalmış olan Anadolu topraklarına çevirişidir. …

…

Gazi’nin, Ocak 1924 tarihli Vakit gazetesinde çıkan beyanatında ise şu cümleler vardır:

“Ankara merkez-i hükümettir. Ve ebediyen merkez-i hükümet kalacaktır.”

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Millet Meclisinde kabulü ile (23.8.1923) antlaşma hükümlerinin uygulanması işleri başladı. 15 Eylül’de Edirne’de Karaağaç bölgesi teslim alındı. 21-22 Eylül’de İmroz ve Bozcaada işgal edildi. Bu arada en duygulandırıcı olay, yabancı işgal kuvvetlerinin İstanbul’u terk edişleri oldu.

Tek Adam: Mustafa Kemal 1922-1938, Cilt III, Şevket Süreyya Aydemir:

Lozan muahedesinin Mecliste kabul müzakereleri çok tartışmalı geçti. Birçok mebuslar antlaşmayı tartakladılar ve Murahhaslar Heyetini şiddetle tenkit ettiler. Mesela; Tekirdağ Mebusu Faik Bey (Öztırak) muahedenin, vatanın menfaatlerine aykırı olduğunu belirtti. İzmir Mebusu Necati bey “muahedede kapitülasyon kokusu olduğunu” iddia etti. İzmir Mebusu Vasıf Bey (Çınar) de “Murahhaslarımız maalesef Yunan siyasetini kabul etmişlerdir;” diye haykırdı. Başka sert konuşanlar da oldu. En ziyade tamirat meselesi, Batı Trakya işi ve Güney sınırları konusu tenkit ediliyordu. Neticede antlaşmaları kanunlaştıran dört tasarı, 213 lehte ve 13 aleyhte oyla kabul edildi. (340, 341, 342, 343 numaralı kanunlar.)