Belgesel içerisinde nadiren de olsa Güney Sudanlıların SPLA örgütüne bakışlarına yer veriliyor. Bu bakış, pek çok yönü itibariyle kimi Kürtler ile PKK arasındaki ilişkiyi andırıyor.

Kara mizah ve satire sıklıkla yer verilen filmde özellikle askerlerin siyaseti okuyuş şekillerini hicveden kimi sahneler çok iyi.

Bu aralar Türkiye’de gösterilmesi çok iyi olur.

Özellikle tekstil fabrikasındaki dokuma makinesinden çıkan kumaş incelenerek yapılan “binary” kodlama ile kader arasında kurulan ilişki – her ne kadar çizgi romanvari de olsa – ilginçti.

Tam olarak benim kalemim sayılmasa da hayatım boyunca izlediğim en ilginç filmlerden biri.

Bir gün Kurtuluş Savaşı’nı (ya da Mohaç’ı, Viyana Kuşatmasını) da bu şekilde tek bir yapımla ama iki müstakil filmde ve iki ayrı perspektiften izlemek ne harika olurdu…

Malta’ya sürülen kişilerin çoğu 1915 Ermeni Tehciri’nde bugün soykırım diye nitelenen suçları işlemiş kişilerdi ve Malta’dan yargılanmadan dönmelerinin karmaşık nedenleri vardı. …

… Birinci Dünya Savaşı’nı mağlup olarak bitiren Osmanlı Devleti’nin 30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi’ni imzalamasından sonra İtilaf Devletleri’nin en önemli meselesi Birinci Dünya Savaşı ve 1915 Tehciri suçlularını mahkemeye çıkarmaktı. Bunu sadece İtilaf Güçleri değil Saray çevresi ile Hürriyet ve İtilaf çevreleri de istiyordu. 1919 şubatında İngiliz Dışişleri Bakanlığı’nın İstanbul’daki temsilcisi, Ermeni Patrikhanesi’nin de yardımıyla oluşturduğu listedeki savaş ve tehcir suçlularının İngilizlere teslimini resmen talep etti. Hükümet baskılara dayanamadı ve 1919 ocak sonu itibariyle 112 zanlı dönemin ünlü hapishanesi Bekir Ağa Koğuşu’na konuldular.

Meclis-i Mebusan’ın Beşinci Şubesi tarafından yürütülen soruşturmalar sonunda, “1 milyon Ermeni ile 550 bin Rum’un öldürüldüğü, gayrı Müslim azınlıklardan oluşturulan Amele Taburları’nda ise 250 bin kişi açlık ve yoksulluktan öldüğü” gerekçesiyle, savaş ve Tehcir suçlularının Divan-ı Harb-i Örfilerde yargılanmasına 5 Şubat 1919’da başlandı. İlk ceza, Boğazlıyan Kaymakamı (daha sonra Yozgat mutasarrıf vekili) Kemal Bey’e verildi. Kemal Bey’in 10 Nisan 1919’da idam edilmesi, İstanbul’da büyük bir İttihatçı gösterisine neden oldu. Gösterinin şiddeti hükümetin kararlılığını etkiledi. 15 Mayıs 1919’da İzmir Yunanlılar tarafından işgal edilince, psikolojik ibre tamamen İttihatçılardan yana döndü. Damat Ferit kabinesi, halkı yatıştırmak için Bekir Ağa Bölüğü’nde tutuklu bulunan 41 tutukluyu serbest bıraktı. Gerek serbest bırakmalardan gerekse gösterilerden dolayı telaşlanan İngilizler, Damat Ferit Paşa’nın önerisi üzerine 28 Mayıs 1919’da Bekir Ağa Bölüğü’ndeki 67 tutukluyu İngilizlerin gözetimine aldılar, eylül ayının ortalarında bunlardan 12’sini Mondros’a, geri kalanını da Malta’ya götürdüler.

Bu iş yapılırken İngilizler liste oluşturmaya devam ediyorlardı. Ocak 1920’de Yüksek Komiser’in sunduğu listedeki 173 kişiden 80’i 16 Mart 1920’de İstanbul’un İtilaf Devletleri tarafından ‘resmen’ işgalinden sonra İngilizler tarafından tutuklandı. Bu kişiler arasında Ankara’nın adamları da vardı. İstanbul’daki Divan-ı Harb-i Örfi Mahkemesi’nin Mustafa Kemal için idam cezası vermesi (o tarihe kadar Milli Mücadele kadroları için verilen idam cezalarının sayısı 100’e ulaşmıştı) Ankara’nın tavrının sertleşmesine neden oldu. 11 ağustosta Ankara hükümeti, ‘tehcir vesaire’ dolayısıyla İstanbul hükümetince kurulan Divan-ı Harb-i Örfi’yi lağvettiğini ilan etti. Mustafa Kemal, 12 ağustosta tehcir suçlamasıyla ‘vatan evlatları’ idam edilecek olursa, İngiliz Yarbayı Rawlinson’u ve diğer İngiliz esirleri asacağını açıkladı. Rawlinson Doğu Anadolu ve Kafkaslarda Mütareke’nin uygulanmasıyla görevliydi ve Erzurum’da bulunuyordu. Malta’dakilere karşı rehin olarak bizzat Kazım Karabekir tarafından tutuklanmıştı. Tehditler yerini bulmuş olmalıydı ki bu tarihten sonra İstanbul’da yeni tutuklamalar olmadı, Divan-ı Harb’de de yeni bir idam kararı verilmedi. 17 Ekim 1920’de Damat Ferit Paşa Hükümeti’nin istifası İngilizlerin elini iyice zayıflattı.

İngilizler Malta’dakileri yargılasalar bile cezaları yerine getirmelerinin mümkün olmadığını kavramışlardı. Öncelikle İTC, 1915 Ermeni Tehciri’ni gerçekleştirirken, hem geniş halk kesimlerini hem de Osmanlı Devleti’nin siyasi, idari ve askerî kadrolarının büyük bir kısmını suça karıştırmıştı. Yani ortada kolektif olarak işlenmiş bir suç vardı. …

İngilizler son bir hamle ile ABD’ye başvurdular çünkü onların ellerinde önemli bir arşiv vardı, ancak oradan da olumsuz yanıt geldi. Çünkü Amerikalıların da Kemalist güçlerle çatışmaya niyeti yoktu. Kanıt yokluğunun yanı sıra Sevr Antlaşması’nın uygulamaya sokulmaması da Türk tarafına baskı yapma olanağını tamamen ortadan kaldırmıştır.

Sonunda İngilizler Malta’daki 150 tutuklu arasından seçtikleri 64 tutukluyu Kemalist güçlerin elinde bulunan 29 İngiliz esirle takas etmenin yollarını aramaya başladılar. …

Haziran sonlarında Ankara’dan gelen bir mektupta … İngilizler ellerindeki tüm esirleri serbest bırakmadıkları takdirde İngiliz esirlerin serbest bırakılmayacağı (o tarihe kadar 29 İngiliz esirden sadece beşi salıverilmişti) kesin bir dille belirtiliyordu.

6 Eylül 1921’de Malta’daki gevşek koşulları değerlendiren 16 Türk esiri adadan kaçmayı başarınca İngilizler pes ettiler ve tüm esirleri takas etmeye razı oldular. 31 Ekim 1921 günü Türk tutukluları taşıyan H.M.S. Chrysanthemum ve H.M.S. Montenol gemileri ile İngiliz esirleri götürecek olan H.M.S. Centaur gemisi aynı anda İnebolu’ya vardılar ve takas gerçekleştirildi. Malta Sürgünleri Milli Mücadele’ye katıldılar ve tahmin edileceği gibi hiçbir zaman yargılanmadılar. Yani üzerlerine atılı suçtan yargı kararı ile kurtulmadılar, iç ve dış güçlerin siyasi kararlarıyla kurtarıldılar…

Malta Sürgünlerinin büyük bir kısmı Cumhuriyet döneminde önemli devlet görevlerine getirildiler. Bu yazıyı yazarken yararlandığım Malta Belgeleri, İngiltere Dışişleri Bakanlığı Türk Savaş Suçluları Dosyası (Belge 2007) adlı kitabın önsözünü yazan Sait Çetinoğlu, yıllardır bu kişilerin izini sürüyor. Çoğu 1934’te çıkarılan Soyadı Kanunu ile izlerini kaybettirdiği için Çetinoğlu ancak bazı Tehcir suçlusunun Cumhuriyet dönemindeki görevlerini tesbit edebildi. Bunlardan bazı şahsiyetler şunlar:

► Abdülhalik Renda: Tehcir döneminin Bitlis ve Halep Valisi, Talat Paşa’nın kayınbiraderi, 1917’de kısa süreli Dahiliye Nezareti Müsteşarlığı yapan, Bitlis ve Halep’teki Ermeni katliamlarından sorumlu olarak Abdülhalik Bey, Malta dönüşü Çankırı Milletvekilliği, İzmir Valiliği, 1924-1930 yılları arasında Maliye, Milli Savunma Bakanlıklarında bulundu, Bahriye Bakanlığı’na vekalet etti.1935’te TBMM Başkanlığı’na seçildi, 1946’ya kadar bu görevi yürüttü. Ardından Hasan Saka Hükümeti’nde Devlet Bakanlığı yaptı.

► Şükrü Kaya: Tehcir sırasında Muhacirin ve Aşairin Müdürü olan ve Halep ve Adana vilayetlerindeki tehcirden sorumlu olan Şükrü Bey, Malta’dan kaçtıktan sonra bir süre İtalya ve Almanya’da kaldı. Türkiye’ye dönüşünden sonra Lozan’a giden heyete katıldı. İzmir Belediye Başkanlığı yaptı. 1923’te Menteşe (Muğla) Milletvekili oldu, 1924’ten Mustafa Kemal’in ölümüne kadarki dönemde Tarım, Dışişleri ve İçişleri Bakanlıkları yaptı.

► Refet Bele: 1916-1917 kışında Samsun ve havalisinin Askerî Valisi olan Refet Paşa, Samsun yöresindeki Rumların tehcirinden sorumlu olduğu gerekçesiyle Malta’ya gönderilmişti. Refet Paşa Cumhuriyet döneminde İçişleri ve Milli Savunma Bakanlığı yaptı.

► Hasan Tahsin Uzer: Tehcir sırasında Van ve Erzurum Valisi olarak Ermenilere yönelik katliamları yönettiği iddiasıyla Malta’ya gönderilen Hasan Tahsin Bey, Malta dönüşünde sırasıyla İzmir, Ardahan, Erzurum ve Konya Milletvekili olarak Meclis’e girdi. 1935’ten vefat ettiği 1939’a kadar CHP’nin ‘Olağanüstü Hal Valiliği’ olan 3. Umumi Müfettişlik görevinde bulundu.

► Mithat Şükrü Bleda: İttihatçıların Maarif Nazırı, Tehcir sırasında İTC’nin Genel Sekreteri ve Maarif Nazırı olan Mithat Şükrü Bey, Malta dönüşü Mustafa Kemal’in birlikte çalışma teklifini reddederek İzmir’e yerleşti ve ticaretle uğraştı. 1926 İzmir Suikastı Davası’nda yargılanıp beraat ettikten sonra yine Mustafa Kemal’in önerisi ile Sivas’tan bağımsız milletvekili seçildi. Mustafa Kemal eğer Sivas’tan milletvekili seçilemezse tüm Sivas seçimlerini iptal ettireceğini söyleyerek kendine güvence vermişti. 1950’ye kadar dört dönem milletvekilliği yaptı.

► Halil Menteşe: İttihat ve Terakki döneminin Meclis-i Mebusan Reisi, Dahiliye, Adliye ve Hariciye Nazırı olan, Tehcir ve savaş suçlarından dolayı İngilizlere Osmanlı yetkilileri tarafından teslim edilen Halil Bey, Malta dönüşü devlet katında görev almadı. 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (TpCF) kuruluşuna katıldı. 1926’da İzmir Suikastı Davası’nda yargılandı, beraat etti. 1931’de CHP’nin bağımsız adayı olarak İzmir’den milletvekili oldu. 1948’e kadar milletvekilliğini sürdürdü.

► Ali Cenani: Tehcir sırasında Halep Mebusu olan ve Antep’teki binlerce Ermeniyi tehcirden sorumlu olan Ali Cenani Bey, Malta dönüşünde milletvekilliği ve 1924-1926 arasında Ticaret Vekilliği yaptı.

► Ali Çetinkaya: Teşkilat-ı Mahsusa üyesi, Afyon Mebusu Kel Ali Cumhuriyet döneminin ünlü İstiklal Mahkemesi’nin başkanı ve Nafıa Vekili’ydi.

► Aka Gündüz: İTC Üyesi Hüseyin Enis Avni, Cumhuriyet döneminde Aka Gündüz adını aldı ve 1932-1946 arasında milletvekilliği yaptı.

► Sabit Sağıroğlu: Tehcir sırasında Harput (Elazığ) Valisi olan ve Dersim bölgesindeki Ermeni katliamlarından sorumlu olarak Malta’ya götürülen Sabit Bey TBMM’nin Erzincan Milletvekilliği ile ödüllendirildi.

► Ahmet Muammer Cankardeş: İttihat ve Terakki’nin ateşli üyesi, Tehcir sırasında Sivas ve Konya Valisi olan Ahmet Muammer Bey, Ankara tarafından önce Sivas Mutasarrıflığına atandı, ardından Sivas Milletvekili oldu.

► Ali Münif Yeğena: 1913-1915’te Nafıa Nazırı, 1915-1916’da Lübnan Valisi, 1918’de İTC’nin Merkez Komitesi üyesi olan ve Lübnan’da Ermenilere ve Marunilere karşı katliamlardan dolayı Malta’ya götürülen Ali Münif Bey, Cumhuriyet’in ilanından sonra Seyhan (Adana) Belediye Başkanı, daha sonra Mersin ve Seyhan Milletvekili oldu.

► Mustafa Reşat Mimaroğlu: 1915’te İstanbul Siyasi Polis Müdürü, 197-1918’de Çankırı ve Bolu Mutasarrıfı olan Mustafa Reşat Bey, Malta dönüşü sırasıyla Tokat Mutasarrıflığı, Mülkiye Müfettişliği, Adana Valiliği, Şûra-yı Devlet (Danıştay) Reisliği, İzmir Milletvekilliği, CHP İstanbul İl Başkanlığı yaptı.

► Ali İhsan Sabis: Birinci Dünya Savaşı sırasında Kolordu ve Ordu Kumandanı olan Ali İhsan Paşa, Van, Musul ve Urmiye’de Hıristiyan katliamlarını bilfiil yönetmek ve Kut’ül Ammare Kuşatması sonrası ele geçirilen İngiliz savaş esirlerini öldürtmek suçundan Malta’ya gönderilmişti. Malta dönüşü Batı Cephesi 1. Ordu Kumandanlığı’na atandı ancak Cephe Komutanı Albay İsmet Bey ile anlaşmazlık çıkardığından Büyük Taarruz öncesi görevinden alındı ve emekliye ayrıldı.

► Süleyman Necmi Selman: Tehcir sırasında Samsun Mutasarrıfı olan ve Samsun’da bazı Ermenilerin öldürülmelerinde birinci derecede sorumlu olduğu gerekçesiyle Malta’ya gönderilen Süleyman Nemci (Selmen) 1923’te Kastamonu Valisi oldu ardından Samsun Milletvekili olarak TBMM’de görev aldı.

► Zülfü Tigrel: Osmanlı Dönemi’nde Diyarbakır Mebusu ve Diyarbakır Ermenilerine yönelik toplu katliamlarda rol alan Zülfü Bey yeni dönemin Diyarbakır Milletvekiliydi. Lozan’a giden heyete ise ‘Kürt temsilcisi’ olarak katıldı.

► Arif Fevzi Pirinççioğlu: Osmanlı Dönemi’nin Diyarbakır Mebusu Arif Fevzi Bey, yeni dönemde Diyarbakır Milletvekilliği ve Nafıa Vekilliği yaptı.

► Kara Vasıf: İTC’nin önde gelen üyelerinden Kara Vasıf Bey, Milli Mücadele’ye Sivas Milletvekili olarak katıldı ancak Mustafa Kemal’le ters düşerek 1926 İzmir Suikastı Davası nedeniyle idam edildi.

► İsmail Canbulat: İttihatçıların Emniyet Umum Müdürü, İstanbul Şehremini ve Dahiliye Nazırı İsmail Bey Malta dönüşü İstanbul Milletvekili olarak TBMM’ye katıldı. Ancak o yoldaşları gibi şanslı değildi, 1926 İzmir Suikastı Davası’nda mahkûm olup idam edildi.

► Fazıl Berki Tümtürk: Çankırı (Kastamonu) Mebusu iken Sivas Valisi Muammer Bey’in yardımcısı olarak Sivas’taki Ermeni katliamlarında önemli rol oynadığı gerekçesi ile Malta’ya götürülen Dr. Fazıl Bey, Cumhuriyet döneminde Kızılay Yönetim Kurulu üyeliği yaptı.

► Musa Hilmi Demokan: Tehcir’de Kırşehir Ermenilerine yönelik suçlarından dolayı Malta’ya götürülen Kırşehir Mutasarrıfı Musa Hilmi Bey daha Malta’da iken TBMM’ye Kırşehir Milletvekili olarak seçildi.

► İlyas Sami Bey: Osmanlı Dönemi’nde Muş Mebusu olan ulemadan Hacı İlyas Sami Bey, Malta dönüşü sırasıyla Muş ve Bitlis Milletvekili oldu.

► Veli Necdet Sünkıtay: Diyarbakır Ermenilerinin katledilmesinden sorumlu olarak Malta’ya gönderilen Veli Necdet Bey, Malta dönüşü resmî göreve atanmayan, ticarete atılan nadir kişiden biriydi. 1937’de Ankara Ticaret Odası Başkanlığı’nı yaptı.

► Mehmet Eczacıbaşı: Erzincan’ın önemli ailelerinden birine mensup, İTC üyesi Binbaşı Eczacı Mehmet Bey, Erzincan ve Kemah’taki tehcir ve katliamlardan sorumlu olarak Malta’ya götürülmüştü. Mehmet Bey, Cumhuriyet döneminin ünlü Eczacıbaşı firmasının kurucusu olacaktı.

► Galatalı Şevket: Ticarete atılan bir başka Malta sürgünü İTC döneminde İstanbul Merkez Kumandanı Galatalı Şevket Bey’di.

► Kara Kemal: İTC’nin Merkez Komitesi üyesi, İaşe Nazırı Kara Kemal Bey, Malta dönüşü İTC’yi yeniden canlandırmaya çalıştı. 1926’da İzmir Suikastı Davası’nda gıyabında idama mahkûm oldu. Yakalanacağını anlayınca intihar etti veya öldürüldü.

Malta Sürgünleri arasında bulunan Yakup Şevki (Subaşı) Paşa, Cemal (Mersinli) Paşa, Cevat (Çobanlı) Paşa, Dr. Esat (Işık) Paşa, Ziya Gökalp, Hüseyin Cahit (Yalçın), Ali Fethi (Okyar), Hüseyin Rauf (Orbay), Ahmet Agayef (Ağaoğlu) gibi İttihat ve Terakki politikalarının oluşmasında ve yürütülmesinde önemli rolleri olan kişilerin Cumhuriyet döneminde milletvekilliği, bakanlık, başbakanlık, generallik gibi görevlerle taltif edildiklerini unutmayalım.

Elbette Malta’ya gönderilmemiş yüzlerce Tehcir ve savaş suçlusu vardı. Onlar da yargılanmadılar ve Cumhuriyet döneminde önemli görevlere getirildiler. Böylece savaş ve Tehcir suçluları Cumhuriyet’in harcına katıldılar. Zaman içinde bu kişilerin çocukları, torunları arasında da devletin önemli görevlerine gelenler oldu. Böylece İTC zihniyeti (bazı değişimler geçirmişse de en azından Ermeni Tehciri’ne yaklaşım açısından) günümüze kadar geldi.

Bu metnin en önemli yönlerinden biri de, Ermeni Tehciri’nin 1915 yılında gerçekleştirilmiş olduğu, bu nedenle Türkiye Cumhuriyeti’ni ilgilendirmeyeceği, çünkü uygulamanın Osmanlı Devleti’ne ait olduğu yönündeki argümanları boşa çıkarıyor olması. Gerçi İttihatçılar ve Ankara Hükümeti arasında bu denli bir iç içe geçmişlik olmasa dahi böyle bir argümanı ciddiye almak pek mümkün değildir. Zira bir ülkenin tarihini 1923 öncesi ve sonrası şeklinde ikiye ayırmak suretiyle sürekliliği hiçe sayan bir anlayış zaten baştan anlamlı değildir.

Ancak İttihatçıların bu denli korunup kollanması, öncelikle iki noktayı akla getiriyor: (1) Olmadığı varsayılan ya da inkar edilen tarihi süreklilik, (bir gizli cemiyet üyelerinin birbirlerini korumalarını da içeriyor olması itibariyle) demek ki aslında olağan şartlar altında gözlenenlerin de ötesine geçen çok güçlü bir süreklilik durumundadır, ve (2) asıl süreklilik, Osmanlı-Türkiye arasında değil, özellikle 1913′ten sonra Osmanlı’ya sızan ve padişahı dahi etkisiz hale getiren İttihatçıların önce Ankara Hükümeti’ne, ardından da Türkiye Cumhuriyeti’ne nüfuz etmiş olmalarında aranmalıdır.

Zaten bugün Ergenekon çerçevesinde yaşanmakta olanlar da, aynı kadronunun günümüzdeki uzantılarını temizleme gayretinden ileri geliyor.

Tabii bu anlattıklarımda şaşılacak bir şey yok. Her konferansta benzerini hemen herkesin onlarca kez yaşadığı bir şey. Ancak beni şaşırtan şey, Deniz Hoca’nın kendisini Kemalist olarak tanımlıyor olması oldu. Tabii bunda da anormal bir şey yok, olur olur… Ama ne var ki, ben bir türlü karşımdaki kişinin anlattıkları ile Kemalizm arasında bir ilgi kuramadım. Zira Deniz Hoca, İngilizce bilen, her yıl yurtdışındaki akademik konferanslarda sunum yapan, Avrupa Birliği gibi konularda gayet açık fikirli yaklaşımlara sahip olan, darbeyi, darbeciliği günümüz Türkiyesinde anlamlı bulmayan, hatta ortaya çıkan darbe planlarında okuduğumuz “darbe sonrasında uygulanacak politikalar”ın gerçek dünyada herhangi bir karşılığı olmadığını görebilen, yani özetle kendilerine daha çok liberal olarak referansta bulunulan insanlarınkiyle neredeyse bire bir örtüşen bir siyasi tercihler bütününden yana olan bir insan.

Belki bunların hepsinden daha önemlisi ise, Deniz Hoca’nın (Kemalistlerden pek de alışık olmadığımız bir şekilde) her türlü konuda karşı fikirleri anlayışla dinleyebiliyor ve sonrasında kendi düşüncelerini makul bir ses tonuyla ifade edebiliyor olmasıydı. Hatta buna iğnelemeler de dahil edilebilir. Mesela tanıştığımızın ertesi gününde yine bir panelde karşılaştık ve haliyle geçtik yan yana oturduk… Biraz sonra Almanya’da doktorasını yapmakta olan bir Türk kızı Ergenekon’a da sıklıkla değinen bir sunum yapmaya başladı. Kız bu şekilde Ergenekon’un faaliyetlerinden söz ederken Deniz Hoca’ya sessizce, “Hocam, sizinkilerden bahsediyor” dedim. Bunun üzerine de, panelin sessiz ortamında dersi dinlemeyen muzip liseli öğrenciler gibi kıs kıs güldük. Takdir etmek lazım ki, böyle bir sözü her Kemaliste söyleyemezsiniz. Ya da söylerseniz, ortamın gerilmesi, tartışma ve hatta kavga da dahil olmak üzere pek çok şeyi göze almanız gerekir.

Tabii bu noktada, “Peki o zaman Deniz Hoca’nın Kemalizm’den anladığı şey nedir?” diye sormak gerekiyor. Ben nihayetinde bu sorunun cevabının laiklik olduğuna kanaat getirdim. Yani Deniz Hoca Kemalist olduğunu söylediğinde, muhtemelen “Ben laikim” demek istiyor. Tabii bu tespitim ne kadar doğrudur bilemiyorum. Ama laikliğin Kemalizmin olmazsa olmazı olduğu muhakkaktır. Zaten bugün Türkiye’de altı ilkenin içindeki devletçiliğe ya da halkçılığa katılmamasına rağmen kendisini Kemalist olarak gören pek çok insanın varolmasının nedeni de bu. Ama laiklik ilkesine inanmamasına rağmen kendisini Kemalist olarak tanımlayan kimse varsa bile ben bugüne kadar öyle bir vakaya hiç denk gelmedim. Herhalde böyle bir şey İslami kesimin içerisinden birinin Tanrının varlığına inanmadığını ama müslüman olduğunu söylemesi gibi bir şey olur. Gerçi bu noktada da, “Laiklik belli bir siyasi aidiyet hissetme adına tek başına belirleyici olabilir mi?”, “O zaman Ahmet Altan gibi insanların da Kemalist olması gerekmez mi?” gibi sorular sormak mümkün. Ama ben burada keseceğim.

Bu arada Deniz Hoca biri Türkçe, diğeri İngilizce olmak üzere iki de blog yazıyor. İsterseniz bir bakın. Ama resme aldanmayın tabii. En az 5-10 sene önce çektirmiş olmalı. Ya da belki Kemalizm adamı bir anda yaşlandırıveriyordur. Bilemiyorum. Ama gençlere göre bir şey olmadığı kesin.

26 Mayıs 1960 Perşembe akşamı… Darbeye sekiz saat falan var… Ertesi gün okullar tatile girecekler, bizim karne almamıza da çok az kalmış… Sınıfı geçtiğimizi bildiğimiz için içimiz rahat. Ama Türkiye’nin içi hiç rahat değil.

O akşam, Eskişehir’de, tören kıtasının, kendisine “merhaba asker” diyen Menderes’e “arkasını döndüğü” söylenmişti sonradan… Biz de çocuk aklımızla pek beğenmiştik, helal olsundu…

Sonra, otuz beş yıl kadar sonra, o dönemin Eskişehir komutanı, Menderes’i de ertesi gün tutuklayacak olan Muhsin Batur bunu yalanladı.

Televizyonda yayınlanan “Demirkırat” belgeselinde konuşan Batur, tören kıtasının Menderes’e “arkasını dönmediğini” söylüyordu…

Askerler başbakana “başka bir şey” yapmışlardı!

Ne mi yapmışlardı?

El hareketi… Evet evet, hemen aklınıza gelen o hareket…

Bendeniz tarihi gerçeklerin sonradan ortaya çıkanını severim.

Bugün de içlerinden çokları ellerinde olsa başbakana benzeri şeyler yapmak ve yaptırmaktan mutluluk duyarlar.

21 Ekim 1957 günü öğleden sonra, Fatih Camii avlusundan meydana kadar uzanan 200 bin kişilik kalabalığa karşı yaptığı konuşmada, Menderes, bakın neler demiş (s. 320):

“Bu memlekette hürriyetin mevcut olmadığı, vatandaşın zulüm ve işkence altında bulunduğu hakkında Halk Partisi tarafından ileri sürülen iddialar hakikaten fecidir ve siyasi ahlak bakımından ürkütücü olduğu kadar tiksindiren ve ibret dersi teşkil edecek bir mana taşımaktadır. Hangi zulüm ve işkenceden bahsediyorlar? (..) Hakikati ifade etmek lâzım gelirse, muhalefete iktidar baskı yapmakta değil, fakat, mâkûs talihin eseri olarak, muhalefetin tecavüzleri, taarruzları, iftiraları ve isnatları karşısında kendisini müdafaa etmek mevkiinde kalmış bir iktidar bulunmaktadır.”

… “Hürriyet yok diyorlar. Halbuki onlar bu memlekette anayasada mevcut olduğu halde 23 sene kendilerinden başka bir siyasi partinin teşkiline müsaade etmemişlerdir. Onlar memleketi Takrir-i Sükûn ve İstiklâl Mahkemeleri kanunları ile idare etmişlerdir.. Onlar İskân Kanununun hükümlerinden faydalanarak, vatandaşları kitle halinde, ağaç kökleri gibi, yerlerinden yurtlarından söküp şuraya buraya atmışlardır. Polis Vazife ve Selahiyetleri Kanununun maddeleri ile gene vatandaşları sorgusuz-sualsiz tevkif edip hapishanelerde süründürmüşlerdir. Gene onlar matbuatı tamamen susturmuşlar, gazeteleri istedikleri zaman telefonla verilen emirlerle derhal ve istedikleri müddet kapatmışlar, herhangi bir gazeteci aleyhinde dava açıldı mı, hemen o gazeteciyi hapse atıp ondan sonra muhakemesini görmek usulünü 1950 yılı son günlerine kadar muhafaza etmişlerdir. Vatandaşları kitle halinde öldürmüşler, hülâsa vatandaş hak ve hürriyetleri namına ne varsa hepsini ortadan kaldırmışlardır.”

…

Konuşmada benim ilgimi muhalefetin “Her mahallede bir milyoner türedi” iddiasına Menderes’in verdiği cevap çekti: “Ben size söyleyeyim: Halk Partisi’nin eski mensuplarını hep zenginler teşkil eder. CHP’nin saflarındaki zenginler ve milyonerleri DP kadrosunda göremezsiniz. Namzet listelerimizde de büyük sanayici, büyük tüccar olarak hiçbir isim bulamazsınız. Halk Partisi’ndeki zenginler, onun tahakküm devresinde, servetlerini vikaye için o partiye kapılmışlardır. Parasız olanlar da sonradan palazlanmış, zenginleşmişlerdir.”

…

Üç saat sürmüş Fatih konuşması Menderes’in; katılanların zihnine mıh gibi çakıldığı bugün okununca bile anlaşılan daha ne cümleleri var.

İnsanın farkında olarak ya da olmayarak kendisini ve algılarını merkeze alması sonucunda ortaya çıkan bu küçümseyici tavır, basit ayrımcılıklardan dehümanizasyona, oradan da soykırımlara kadar geniş bir yelpazeye yansıyan her türlü haksızlığın gerekçelendirilmesini de kolaylaştırıyor. Zira Avatar’daki kimi Batılıların (1) Pandoralılara “mavi maymunlar” diye referansta bulunması, (2) kutsiyet atfettikleri ağacı (bu kudsiyetin bir hakikati olabileceğine ihtimal vermek ya da en azından ağacın onlar için ifade ettiği manayı anlamaya çalışmak bir yana) hiç umursamadan parçalamayı düşünmeleri ve (3) maddi bir kazanım uğruna onları öldürmekten ve yaşadıkları yeri bir savaş alanına döndürmekten çekinmemeleri gibi tavırlarına elbette sadece filmlerde rastlanmıyor.

Hayata belli bir zihniyetin içerisinden bakmanın ve bu zihniyetin önkabullerini sorgulamadan çeşitli konularda tavırlar almayı alışkanlık haline getirmenin bir diğer sonucu da, insanın bir süre sonra bu tavırları otomatikleştirerek refleks haline dönüştürmesi. Zira tavır ve davranışlara temel teşkil eden gerekçeleri ve çıkış noktalarını göz ardı etmek, söz konusu davranışları bağlamlarından kopardığı gibi, insanları da mekanikleştiriyor.

Bu durumu, dünya-merkezli çevre etiği ve Avatar eksenindeki bir başka örnekte incelemek mümkün. Ekolojik sistemi bir bütün olarak merkeze alan ve sistemin parçaları arasında sınırlar değil ara-ilişkiler olduğunu ifade eden dünya-merkezli perspektif, bir yandan her canlının hayatına büyük bir önem atfederken, diğer yandan da karşılıklı avlanmayı “biyolojik bir gerçeklik” olarak kabul etmek gerektiğini belirtiyor. Avatar’ın ilk sahnelerinden birinde ise, Onbaşı Sully’nin kendisini korumak için çevresindeki hayvanları öldürmesi üzerine Pandora Prensesi’nin onu sertçe azarladığını ve ona bunca hayvanın ölmesinin gerekmediğini söylediğine şahit oluyoruz. Daha sonraki sahnelerden birinde ise Pandora Prensesi’ni avlanmaktayken görüyoruz. Ancak Prenses, yakaladığını avını bıçağıyla öldürmeden önce üzüntülü olduğunu belli eden bir sesle şöyle bir dua ediyor: “Seni görüyorum kardeşim, ve teşekkür ederim. Ruhun Eywa’ya gidiyor, bedenin ise burada kalarak İnsanlar’ın bir parçası oluyor.”

Avatar’da aktarılan ve çevreye yönelik farklı bir algıyı yansıtan bu tavır, dünya-merkezli etik ile bire bir uyum içerisinde. (Pandoralıların gezegenlerindeki diğer canlılarla – ve hatta bitkilerle – fiziksel olarak da birleşebilmelerine olanak tanıyan bir biyolojik yapıya sahip olmaları da aynı çerçevede değerlendirilebilir.) Bir adım daha ileriye giderek, İslam dinindeki “helal kesim” şartının da buna benzer bir anlayışı akla getirdiğini söylemek de mümkün. Ancak helal kesime dikkat eden dindarların doğadaki diğer canlılar ile bu türden bir ilişki içerisinde olmak bir yana, önlerine kebap olarak gelen hayvanların nasıl yaşayıp nasıl öldürüldüklerini umursadıklarını ya da gerçekten bu kadar çok et yemeye ihtiyaçları olup olmadığını sorguladıklarını iddia edebilmek gayet zor. Davranışların (ya da ritüellerin) bağlamlarından soyutlanarak mekanikleşmesi de zaten tam da böyle bir şey.

Bu türden mekanikleşmelerin ima ettiği etik-eylem kopukluğunun bir diğer şekli de, patika bağımlılığı (path dependence) olabilir. Şöyle ki, insanlar, üzerinde düşündükleri konuları belli bir bağlamda ele almaya ve o konu hakkındaki düşüncelerini söz konusu bağlam çerçevesinde ifade etmeye zaman içerisinde alışıyorlar. Bu nedenle de, daha sonra denkleme yeni boyutlar kazandıran kimi perspektifler ortaya çıktığında, bu yeni perspektiflerin beraberlerinde getirdikleri kavramları anlamak ve artık onlarla (ve onların ima ettiği yeni yaklaşım ve ara-ilişkilerle) düşünmek epey zor oluyor. Bu düşünsel zorluğu göğüslemeyi başaramayan insanlar da, onları değerlendirme dışı bırakarak konuyu alışılageldikleri ve dolayısıyla kendilerini rahat hissettikleri düzlemlerde ele almaya devam ediyorlar. Önceden öğrenilen şeylerin sonradan öğrenmeyi zorlaştırmasına bir örnek olarak da düşünülebilecek bu durum, alışılagelen patikaya olan bağımlılığın ortadan kalkmasının zaman alacağı anlamına geliyor.

Bugünlerde Türkiye özelinde yaşanmakta olan şey de bundan çok farklı değil. Yaşanmakta olan hızlı değişim süreci tartışılmazları tartışmaya açarken, yeni kavramlarla düşünmeyi reddedenler de alışkın oldukları eski düzlemdeki düşünceleri (ve de tabii zihniyetleri) adına benzeri tarihte çok görülmüş bir hayatta kalma mücadelesi veriyorlar.

Patrick Curry’nin 2005 yılında yayınlanan “Ekolojik Etike Giriş” (Ecological Ethics: An Introduction) adlı kitabında, ekoloji-eksenli etik ekollerine dair bir tasnif sunuyor. Bu tasnif, bu konudaki farklı tavırların dayandıkları farklı zihniyet yapılarını çözümlemekte de kullanılmaya müsait bir yapıya sahip.

Etik ekollerini çevreye yaklaşımları itibariyle insan-merkezli (açık yeşil), hayat-merkezli (orta yeşil) ve dünya-merkezli (koyu yeşil) şeklinde olmak üzere üçe ayıran Curry, herbir kategori altında sıralanabilecek olan başlıca yaklaşımları da teker teker değerlendiriyor. Bu tasnife göre, insan-merkezli bir yaklaşımdan hareket eden açık yeşil ekol, insanların ihtiyaçlarını merkeze alıyor ve gerek doğadaki diğer hayat formlarını, gerekse hava ya da su gibi cansız varlıkları bu ihtiyaçlar ekseninde araçsallaştırıyor. Bu durumda, çevrenin korunmasına verilen önem ve bu doğrultuda alınacak tedbirler, ancak insan hayatının da tehdit altına girdiği ölçüde gerekli addediliyor. Şayet insanlar üzerinde doğrudan bir etkisi olmayacaksa, herhangi bir canlı türünün yokolma tehlikesi ile karşı karşıya olmasına ya da hava ve su gibi doğal kaynakların insanlara zarar vermeyecek seviyelerde kirlemesine kayıtsız kalınabiliyor.

Bundan farklı olarak, sadece insanları değil yeryüzündeki bütün canlıları merkeze alan “orta yeşil” ekol ise, insan-merkezli etik yaklaşımı genişleterek (moral extensionism), hayvanların (ya da kimi yaklaşımlara göre aynı zamanda bitkilerin) insanlara olan faydalarından bağımsız olarak korunmayı hak ettikleri düşüncesine dayanıyor. Bu hayat-merkezli yaklaşım doğrultusunda özellikle hayvan hakları ciddi bir öncelik kazanıyor. Ancak hayat-merkezli yaklaşım, hayvanlara araçsal değil, özünde (intrinsic) bir değer atfettiğinden, bu konuya olan ilgisini sadece gıda endüstrisindeki hakim standartların insan sağlığını ne şekilde etkilediği gibi sorularla sınırlamıyor. Örneğin, Curry, kitabında, her yıl sadece ABD’de 70 milyon hayvanın laboratuvar deneylerinde kullanılması ve buna ek olarak 5 milyar hayvanın da fabrika-çiftliklerde zor koşullarda yaşadıktan sonra öldürülmesi gibi örnekleri nazara vererek, hayat-merkezli yaklaşımların bu tür uygulamaların etiğini sorguladıklarını ifade ediyor. Bu tür sorgulamalar sonucunda da, fabrika-çiftliklerde hem hayatları boyunca, hem de ölümleri esnasında ileri derecede ıstıraplar çektirilen hayvanları yememek gibi davranış biçimleri için de etik gerekçeler ortaya çıkıyor.

Kitapta verilen bir diğer örnek de, Almanya’daki Yeşil Parti’nin kurucularından Rudolf Bahro‘nun, partinin hayvanlar üzerinde deneyler yapılmasını destekleme kararı almasına tepki göstererek istifa ederken sarf ettiği sözler: “Dün hayvan deneyleri konusunda, parti sözcüsünün ‘Tek bir insan hayatı bile kurtarılabilecekse, hayvanlara eziyet edilmesine izin verilebilir’ şeklindeki sözleri doğrultusunda bir sonuç elde edildi. Bu cümle, insanların benimsedikleri ve bu doğrultuda, bitkileri, hayvanları ve nihayetinde de kendilerini yok edecekleri temel prensiplerin bir ifadesidir.”

Son olarak, “koyu yeşil” ya da “dünya-merkezli” ekol dahilinde öne sürülen yaklaşımlar ise, sadece canlıların değil, ekolojik sistemin bir parçası olan bütün öğelerin korunması gerektiği yönündeki bir düşünceden hareketle daha kuşatıcı bir etik felsefesi ortaya koyuyor. Bu yaklaşımların belki de en önemli ortak noktası, Batı kültürünün, insanı doğanın hakimi, doğayı ise insanların kullanımına tahsis edilmiş bir kaynak olarak algılayan bakışına karşı çıkıyor olmaları. Tahakkümün (dominance) Batı kültüründe artık bir takıntı haline geldiğini ve bu takıntının, erkek-kadın, zengin-fakir, güçlü-güçsüz ilişkilerine olduğu gibi insan-doğa ilişkilerine de yansıdığını ifade ederek eleştirel bir tavır ortaya koyan dünya-merkezli (earth-centered) yaklaşımlar, insanı içinde bulunduğu ekolojik sistemin efendisi değil, bir parçası olduğunu fark etmesinin gerekli olduğunu belirtiyorlar.

Çevreyi Algılayış Şekilleri, Zihniyet ve Demokratlık

Özellikle orta ve koyu yeşil ekollere dikkat edilecek olursa, bu yaklaşımların bilindik çevrecilikten farklı oldukları ve basitçe “çevreyi korumak” olarak ifade edilegelen kaygıların ötesine geçerek algı seviyesinde çözümlemeler yaptıkları görülebilir. Bu ekoller, herşeyden önce, “Doğaya bu şekilde davranmaya devam edersek bir süre sonra dünya yaşanmaz hale gelecek” gibi ilk bakışta çevreci gibi görünen ifadeleri, faydacı ve dolayısıyla da insan-merkezli bularak dışlıyor. Merkeze insan yerine organik hayatı ya da ekolojik sistemin kendisini almak ise, insanın sadece doğayı değil hayatın kendisini anlamlandırış şeklinde de ciddi değişiklikleri beraberinde getiriyor.

Özellikle koyu yeşil ekol için geçerli olan bu durum, sadece endüstriyel döneme ait olan ideolojilerin ve hayat tarzlarının değil, modernitenin ve hatta Batı medeniyetinin kimi temel öğelerinin dahi reddedilmesi gerektiğine yönelik imalar içeriyor. Zira koyu yeşil ekol, (1) modernitenin ben-merkezli hedonizmi körüklediğini, (2) doğa ile ilişkiye özel bir önem atfeden antik inançlara (ve daha geniş anlamda da bütün dinlere) tepeden baktığını ve bu çerçevedeki diğer tavırları nedeniyle (3) her daim bireysel bir mücadele içerisinde olan bir insan tipolojisi ortaya çıkardığını iddia ediyor. Eşyayı bu şekilde algılayan insanların, kendileri ile diğer varlıklar arasında gerçekte varolmayan sınırlar tasavvur etmeye başladıklarını da belirten koyu yeşil ekol, doğadaki varlıkların arasında sınırlar değil ara ilişkiler olduğunu ve insan ile ötekileştirdikleri arasındaki keskin sınırların yumuşatılması gerektiğini ifade ediyor.

Bu noktada belirtilmesi gereken bir diğer önemli şey de, yeşil ekolün çevre hakkında sunduğu çözüm önerilerinin gerçekleşmesinin, herşeyden önce, insanların derin bir sorgulama sürecinin içine girmeleri ve bu sürecin sonunda da “kendinin farkına varma” (self-realization) olarak nitelendirilen bir hedefe varmaları ile mümkün görülmesi. Batı Aydınlanmasına bir alternatif ve hatta bir reaksiyon olarak da anlaşılabilecek olan bu süreç, insanlar ile sözü edilen ötekiler arasındaki keskin sınırların yumuşatılması için de bir gereklilik durumunda.

Bu noktada, koyu yeşil ekolün, insanın eşyayı algılayış şeklinde zihniyetin belirleyiciliğini öne çıkarıyor olması itibariyle demokratlıkla aynı tabana oturduğunu söylemek mümkün. Her iki perspektifin de zihniyet değişikliğini, ötekileştirmeyi tersine çevirme adına bir araç olarak görüyor olması da aradaki benzerliği kuvvetlendiren bir diğer öğe. Herhangi bir zihniyetin “eşyayı anlamlandırış şekli” ile “öteki durumunda olanlarla kurduğu iletişimin yapısı” arasında kuvvetli bir bağın bulunduğunu ima eden bu benzerlik, eşyaya ve ötekine yönelik farklı tavırlarda ne gibi farklı zihniyetlerin rol oynadığı sorusunu da akla getiriyor.

Dahası, böyle bir bakış, yapısı gereği öncelikle insan ilişkilerine odaklanan siyasi ideolojilerin, varlığı anlamlandırma adına kuşatıcı bir felsefi temelden yoksun kalmaları tehlikesine de işaret ediyor. Örneğin, klasik liberalizm, bireye ve de bireye yönelik olası hak ihlallerine odaklanan bir siyasi ideoloji. Dolayısıyla da, ister istemez insan-merkezli gerçekliklerle ilgilenmek durumunda. Ancak bu durum, bir süre sonra insan-merkezli olmayan felsefi yaklaşımlara yabancılaşmak ve dolayısıyla da bu türden argümanları anlamlandıramayacak hale gelmek gibi bir sonuç doğuruyor.

Konunun bir diğer yönü de, liberalizmin özel teşebbüs ve mülkiyet haklarına verdiği önem nedeniyle, bu çerçevedeki bütün konularda müteşebbislerin lehinde bir tavır alma eğiliminde olması – ki liberallerin çevre konusuna yaklaşımları da bu durumun en belirgin örneklerinden biri. Zira çevre söz konusu olduğunda, liberaller, müteşebbislerin haklarını savunma kaygıları nedeniyle (çevre karşıtı olmamalarına rağmen) endüstriden yana bir tavır sergiliyorlar.

Bütün bunlar etik-zihniyet ilişkisi çerçevesinde değerlendirilecek olursa, liberalizmin bireyselliğe yaptığı vurgu ile koyu yeşil ekolün modernite eleştirisi arasındaki bağ da belirginleşebilir. Zira modernitenin başkalarına tahakküm kaygısına karşılık, liberalizmde de başkalarının tahakkümünden korunma kaygısı çok güçlü. Ancak bu her ne kadar meşru bir kaygı olsa da, liberalizmi ister istemez dünyayı modernitenin zihniyetiyle algılamaya mahkum ediyor.

Böylesine tahakküm-merkezli bir algı, insanların aynı (siyasal ya da ekolojik) ortamları paylaştıkları varlıkları düşman, rakip ya da fayda nesnesi olarak görmelerine neden oluyor. Bu şartlar altında hayat bir bireysel mücadele alanı haline gelirken, iletişim ve kollektif çaba ile çözümlenmesi gereken çevre gibi konularda siyasetin işlevselliği azalıyor.

Bu çerçevede, doğrudan etik muhakeme gelişimine odaklanan temel çalışmalardan biri, Amerikalı psikolog Lawrence Kohlberg‘in 1958 yılında geliştirdiği “Moral Gelişimin Aşamaları” adlı tez oldu. Kohlberg, tezinde söz konusu gelişimi altı aşamada ele alıyordu:

Aşama 1: Çocukluk döneminde, ödül ve ceza bilincini edinerek itaat etmeyi öğrenme.

Aşama 2: Çocukluk döneminde “Sen benim için bunu yap, ben de senin için şunu yapayım” şeklinde özetlenebilecek araçsal bir karşılıklılık öğrenme.

Aşama 3: Gençlik döneminde, hakim değerlere uyarak çevrenin onayını almayı öğrenme.

Aşama 4: Gençlik döneminde, görevlerini yerine getirmeye, otoriteye saygı göstermeye ve sosyal düzeni korumaya çalışarak saygın bir kişi olarak tanınmaya çalışma.

Aşama 5: Yetişkinlik döneminde, başkalarına zarar vermediği müddetçe kişinin istediğini yapabilmesi gerektiğini öngören bir yaklaşımı benimseme.

Aşama 6: Yetişkinlik döneminde, kişinin kendi koyduğu “adalet” ya da “karşılıklılık” gibi evrensel kurallar doğrultusunda hareket etmesi.

Bu altı aşama esas alınarak yapılan çalışmalarda ortaya çıkan en ilginç sonuçlardan biri, kadınların üçüncü aşamanın ötesine nadiren geçebildikleri, ancak erkeklerin sıklıkla beşinci aşamaya kadar gelebildikleriydi. Bir başka deyişle, Kohlberg’in formülasyonu da erkeklere üstünlük atfeden hakim bakışı teyit ediyordu.

Ancak, Amerikalı feminist felsefeci Carol Gilligan, 1982 yılında yayınlanan “Farklı bir Sesle” (In a Different Voice) adlı kitabında Kohlberg’in altı aşamasının erkek-odaklı bir perpektifle geliştirildiğini, bu nedenle de insanların değil, erkeklerin moral gelişimini açıkladığını iddia etti. Zira Gilligan’a göre, kadınlar ve erkekler farklı kaygılarla hareket ediyorlar ve aynı kelimeleri kullanıyor olsalar da, aslında farklı bir dille konuşuyorlardı. Farklı bir zihniyet yapısını ima eden bu durum da, bir yandan karşılıklı iletişimi zorlaştırırken, diğer yandan da yanlış anlamaları artırıyordu.

Farklı Bir Etik

Gilligan’ın argümanına göre, kadınlar, erkeklerden farklı olarak, “adalet” (justice) değil, “umursama” (care) kaygısıyla hareket ediyorlar ve bu çerçevede kuralları ve hakları değil, insan ilişkilerini ve sorumlulukları önemsiyorlar. Bu nedenle de, kadınların yaptıkları etik muhakemelerin farklı yapısını anlayabilmek için, öncelikle bu gibi farklı çıkış noktalarını dikkate almak gerekiyor.

Gilligan, gözardı edildiğini düşündüğü bu durumu izah etme adına Kohlbergçilerin yaptığı deneylerin sonuçlarını yeniden değerlendiriyor. İkilemler karşısında yapılan muhakemelere dayanan bu deneylerden birinde, deneklere çözümlemeleri gereken şu ikilem veriliyor: Bir adam, acılı bir hastalığa tutulmuş olan eşi için onu iyileştirebilecek bir ilacı satın almak istiyor. Ancak eczacı bu ilaç için adamın ödeyemeyeceği, çok yüksek bir fiyat istiyor. Bu durumda adam ilacı çalmalı mıdır?

Kohlbergçi araştırmacılar bu soruyu 11 yaşındaki biri kız, biri erkek iki deneke soruyorlar. Erkek denek, adamın eşinin hayatının, eczacının işinden daha değerli olduğunu söylüyor ve bu nedenle adamın ilacı çalmasının daha doğru olacağını ifade ediyor. Bu da, haklar hiyerarşisinden yola çıkan ve hayat hakkının mülkiyet hakkından önce geldiği düşüncesiyle sonuca ulaşan basit bir çıkarsama olması itibariyle, Kohlberg’in aşamalarına uygun (ve dolayısıyla Kohlberg’in tezini doğrulayan) bir yanıt oluyor. Ancak kız denekin verdiği yanıt Kohlbergçi açıdan ne yazık ki başarılı olmuyor. Zira kız deneke göre, adam ilacı çalarak belki eşini kurtarabilirdi, ama bu yüzden hapse girmek zorunda kalırsa, eşi tekrar hasta olabilirdi ve bu durumda adam ona tekrar ilaç getiremezdi ve bu hiç de iyi olmazdı… Bu nedenle yapmaları gereken şey, ya eczacıyla konuşarak bu duruma bir çözüm aramak, ya da parayı bulmak için başka yollar denemekti.

Gilligan bu noktada böyle bir yanıtı Kohlbergçi formülasyon çerçevesinde (ya da o zihniyetin içerisinden) anlamlandırabilmenin mümkün olmadığını, ancak sorunun söz konusu yanıtı veren kızda değil, Kohlberg’in erkek-eksenli varsayımlarla şekillenen etik felsefesi olduğunu ileri sürüyor. Zira Gilligan’a göre, kadınlar etik muhakemelerini basit bir haklar hiyerarşisi içinde değil, “zaman içerisinde genişlemekte olan ilişkilerin bir anlatısı” olarak algılıyorlar. Bu nedenle de, bir ikilemle karşılaştıklarında (sözgelimi) hayat hakkı ile mülkiyet hakkının karşılaştırmasını yapmak gibi teknik bir yol denemiyor ve örnekteki adamın yapacağı hırsızlığın karısı ile olan ilişkisini ne şekilde etkileyeceği ve ne gibi sonuçlar doğurabileceği konusuna odaklanıyorlar. Dahası, “eczacı ile konuşma” düşüncesi de, sorunların çözümü adına iletişimin öncelikli bir yol olarak görüldüğü anlamına geliyor.

Gilligan, bu gibi tespitlerinden hareketle, kadınların ontoloji ve epistemolojileri gibi, etiklerinin de erkeklerinkinden farklı olduğu sonucuna varıyor. Zira erkekler kendilerini bağımsız (independent) varlıklar olarak görme ve etik değerlerini bir haklar hiyerarşisi üzerinden şekillendirme eğiliminde iken, kadınlar karşılıklı-bağımlılık (interdependence) düşüncesiyle ve başkalarına yönelik sorumluluklarını dikkate alarak hareket ediyorlar. Bu nedenle de Kohlberg’in aşamalarında yüksek seviyelere çıkmaları mümkün olmuyor.

Liberaller Marstan, Demokratlar Venüsten

Gilligan’ın erkekler ve kadınlar arasında yaptığı ayrıştırma, Türkiye’de 2005-2006 yıllarında yaşanan ve halen zaman zaman gündeme gelen demokratlık-liberalizm tartışmasındaki farklı tarafların ortaya koydukları çıkış noktaları ile şaşırtıcı derecede bir örtüşme içeriyor. Zira söz konusu tartışmada Atilla Yayla liberal yaklaşımını bireysellik, haklar ve hukukun üstünlüğü gibi kavramlar üzerine bina ederken, Etyen Mahçupyan ise, atomistik bireylerden yola çıkan bir anlayışın topluma dokunamayacağını, çünkü toplum kavramının tekil ve özel dünyaları değil ortak bir alanı ima ettiğini ve bu nedenle de demokrat bir siyasetin yapısında belirleyici olanın farklı grupların öteki ile kurdukları iletişim olduğunu dile getiriyordu. Bu çerçevede gelişen tartışmada, (en azından Mahçupyan’a göre) tarafların iki farklı zihniyetin içerisinden konuşmakta olmaları, iletişim kurmalarını zorlaştırıyordu.

Gilligan’ın erkekler ile kadınlar arasında tespit ettiği algılayış farklılıkları da, hem zihniyete bakan yönü, hem de karşı karşıya bulunan tarafların birbirlerini anlamak durumunda olmaları itibariyle demokratlık-liberalizm tartışmasını akla getiriyor. Zira Gilligan’a göre, erkekler ve kadınlar arasındaki asimetrik algılar, hayatın anlamlandırış şekillerinde farklılıklara yol açtığından, neticede eşyayı iki farklı değerler kümesi doğrultusunda algılayan iki ayrı kimlik ortaya çıkıyor. Bu çerçevede, erkekler otonomi ve müstakil olma kaygısından hareket ederek etik kaygılarını haklar, adalet, kurallar gibi konular etrafında şekillendirirken, kadınlar ise aile, arkadaşlık gibi değerlere önem ve öncelik atfediyor olmalarından ötürü insanların istek, ihtiyaç ve ilgilerini dikkate alıyor, sorunlarını da karşı tarafla iletişime geçerek ve ikna yolu ile çözmeyi tercih ediyorlar.

Konunun bu yönü, demokratların sürekli liberallerin kendi dünyalarının değer yargılarını esas alarak konuşmakta olmalarından ve bu nedenle demokratları anlayamadıklarından şikayet etmekte olduklarını akla getirmiyor değil. Malum, kadınlar da aynı doğrultudaki nedenlerden ötürü sürekli erkeklerden yakınıyorlar…

Webb, görüntüdeki slaytta, 1956 tarihli bir ders kitabının Selahattin Eyyubi’yi bir Türk lider olarak tanıtıyor olduğuna dikkat çekiyor.

Thanks for coming.

My paper examines the Turkish educational system, and specifically the National Security Knowledge course, and analyzes the extent to which it is in line with interwar-period nationalism, which is a militarist form of nationalism that was prevalent in Europe between the two world wars.

The Turkish state ideology is a product of the interwar period, and like its counterparts in the Nazi Germany or the Fascist Italy, it too is militarist in nature. But because Turkey is trying to adapt its political system to that of the EU, the discordance between the nationalist philosophy of education in the country and the supranational values in Europe constitutes a major albeit largely overlooked problem.

Especially between February 2002 and July 2004, the Turkish parliament has passed a series of laws that has introduced somewhat revolutionary changes ranging from improved civil liberties to enhanced civilian control of the military. This legal reform has constituted a major step in transforming the Turkish political system from a form of militaristic oligarchy of bureaucrats into a pluralist democracy. Yet none of the introduced measures have addressed the problems with the prevalent philosophy of education.

Today, the Turkish school is still a major playground of the Establishment’s militarism. Three major characteristics of interwar-period nationalism are especially salient in the Turkish school: (1) militarism, (2) the inculcation of the idea of a distinguished nation, and (3) cult of personality. Of these three, especially militarism and cult of personality are still easily noticeable in a wide variety of school activities ranging from the military-style marches in the physical education classes to the frequently-held school ceremonies. The pledge of allegiance ceremony, for example, inculcates a strong sense of self-sacrifice for the country as well as obedience to the post-mortem guidance of the national hero.

More interestingly, the students’ togetherness with the national hero continues throughout the school day. His statue in the schoolyard, his photographs in the first pages of all textbooks, his portrait in the classroom right above the board facing the students all day long, his words of guidance framed and hung up on the walls, textbook passages or anthems that glorify his life story over and over again, altogether, produce a somewhat enigmatic ambience around the spiritual impression of Atatürk.

As for the National Security Knowledge class, it’s almost as old as the Republic itself. It’s been a part of the high school curriculum since 1926. Yet its instruction has certain peculiarities.

First and foremost, the National Security Knowledge class is taught not by regular schoolteachers but by military-appointed officers – that is, retired or active-duty army personnel who have no training in pedagogy. Moreover, the National Security Knowledge class is the only class with a political content taught on the high school level in Turkey. A commission within the General Staff decides the contents of the course.

The officer-teachers teach this class in their uniforms, and sometimes even with their guns. Besides the psychological impact of the presence of a gun in the classroom, the instruction of the only course in the curriculum with a political content by a military man inculcates the idea that political problems concern primarily the military.

Another major problem with the instruction of the course is the way officer-teachers react to criticism. Past research reports that students who challenged the officer-teachers’ views faced dire consequences, such as disciplinary measures for articulating controversial views.

An officer-teacher, for example, has stated that he expelled some students from their high school on the grounds that they did not believe in Atatürk’s Principles.

Another issue of concern is race-based discrimination. Because, Kurdish students have complained from being constantly forced to express their opinions about the PKK, the separatist Kurdish guerilla group, as well as its leader Apo. Moreover, a Kurdish student has claimed that, in a mixed class of half Turkish and half Kurdish students, all Turks passed the course, and all Kurds failed despite their good exams.

In 2003, an edited volume thoroughly analyzed the contents of all textbooks in Turkey on the single variable of human rights. The chapter in that edited volume which analyzed the National Security Knowledge textbook indicated that 12 problems were common in the textbook as well as in many of the others.

My paper subsumes these 12 problems under three categories, which correspond to the aforementioned characteristics of interwar-period nationalism. The paper then analyzes the contents of both textbooks on these three variables in a comparative fashion – that is, a comparisons between the latest textbook and the previous one, which was in use before the legal reforms between 2002 and 2004.

Militarism in the National Security Knowledge course finds expression in the textbooks in such attitudes as:

- putting national defense before everything else,

- normalizing a wide variety of militarist values, such as the glorification of death for the fatherland

- understanding war, rather than peace, as the normal state of affairs

- putting the Turkish Armed Forces in the center of social and political life,

- emphasizing that the concern of the military includes not only external but also internal threats, and finally,

- presenting the Turkish military as an omnipresent domestic institution that helps the Turkish society by providing a wide variety of public services, ranging from mobile health services to teaching the illiterate how to read and write.

The idea of a distinguished nation is no longer as strong as it was in the 1930s, when the textbooks explicitly emphasized the superiority of the Turkish race or blood. This approach has largely declined since the 1950s. But the remains of these supremacist ideas now usually find expression in essentialist statements that attribute militaristic characteristics to the Turkish nation as a whole.

It is possible to also argue at this point that most teachers subscribe to and pride themselves with these characteristics. For example, when talking to an American anthropologist, one teacher has (seriously) claimed, “We are ‘the Turks who make the whole world tremble’; we’re the best in bed and at war.”

This approach also helps normalize xenophobia. The textbooks claim that the whole world constantly conspires against Turkey due to its geopolitical importance. One notable change in the latest textbook, however, is that it has softened the tone of its language on the country’s neighbors. The textbook no longer presents their enmity as categorically. One other positive development is the omittance of the explicitly exclusive attitude toward the non-muslim segment of the society.

The textbooks also urge the students to accept Atatürk as a leader and example in all aspects of their lives, and thus helps maintain the strong cult of personality around him. The Introduction section of both textbooks explicitly emphasize that one of the two objectives of the course was to make students “embrace the principles and revolutions of Atatürk not only on the level of thought but also as a life style.”

The textbooks also make it clear that Atatürkism is “the only possible path” for the peaceful progress and development of the Turkish nation. Yet even when explaining Atatürkist Principles, the textbooks apply the logic of Argument from Authority. What the textbooks typically do is to first present a normative claim as knowledge, and then support that claim with a quote from Atatürk. Therefore the logic goes: we know that the normative claims of the Atatürk principles are true, because Atatürk has said so.

On a side note… the textbooks frequently provide manipulated knowledge or simply make false statements and present them as being true. The latest textbook even goes as far as claiming that “scientific research has revealed with archival documents that the Armenian claims [of genocide] are not true, and that, on the contrary, there [was in fact] a genocide which the Turks were subjected to.”

In all, this paper, on the one hand, raises questions about the philosophy of education in Turkey in terms of how it is at odds with democratic values in general, and on the other, depicts the consequences of the influence of the Turkish Armed Forces on education.

Although the legal reforms in Turkey constitute a major milestone in the country’s journey toward full democratization, the educational process in the country continues to socialize students along authoritarian lines. In other words, the schools militarize the human capital of Turkey, whereas the politicians try to democratize its political system.

At this point, Vagtz’s (1937) differentiation between military and civilian militarisms is very relevant indeed: “Militarism has flourished more in peacetime than in war. Because, if the members of a whole nation are to be made soldiers, they must be filled with a military spirit in time of peace.”

The interwar-period nationalism is diametrically opposed to the values commonly-shared by the European society. Then the question is, how will it be possible for the younger generations in Turkey to be a part of the European society if they’re raised with such high levels of suspicion and enmity toward the world beyond the borders of the country?

Yet despite the salience of the issue, the progress reports of the European Commission has hitherto largely ignored it.

Thanks for listening.

Avatar, sadece bir görsel şölen olarak değil, varlığı farklı şekillerde anlamlandıran insanların bu doğrultuda ne gibi tercihler yapmakta olduklarını gösteriyor olması itibariyle de önemli bir film. Filmde davranışları bu çerçevede değerlendirilmeye müsait çok sayıda karakter var.

Örneğin, saldırıya komuta eden Albay Quaritch, sorunları sadece güç kullanarak çözme eğiliminde olan biri. Kendisine hiçbir kötülüğü dokunmamış olan Pandoralıları, şartlar gereği, yok edilmesi gereken bir düşman olarak gördüğü için, onlara karşı hiçbir merhamet duygusu hissetmiyor. Dahası, Albay, kendi tarafındakilerin muhalefetine karşı da tahammülsüz. İlgili projeyi yürüten bilim kadınının ve ona itidal tavsiye eden diğerlerinin düşüncelerini (ve aynı zamanda şahıslarını) küçümsüyor. Albay’ın sevdiği şeyler arasında ise, vücut geliştirmek, güç gösterisi ve yok ederek galip gelmek var.

Albay kadar şiddet eğilimli olmasa da, yönettiği şirketin çıkarları öyle gerektirdiğinde şiddeti bir araç olarak kullanmakta pek sakınca görmeyen bir karakter daha var filmde. Wall Street’ten fırlamış gibi duran bu düzgün kılıklı kişi, belli yönleri itibariyle Albay’ı fazlasıyla andırıyor. Zira bu şirket yöneticisi de Pandoralıların yerel değerlerini hiçe sayan, şehirlerinde yer alan doğal kaynağı ortaya çıkarma (ve oradan alıp götürme) adına onları öldürmekte, yaşam alanlarını ve kutsallarını yok etmekte bir mahzur görmeyen bir tip.

Filmde başka ilginç karakterler de var. Ancak aralarında Onbaşı Sully özellikle önemli. Aynı zamanda filmin başkahramanı olan Onbaşı Sully, pek çok özelliği itibariyle tipik bir Amerikan askeri – yani genç, cahil ve savaşçı. Ancak Onbaşı Sully’yi başkahraman kılan şey, sonradan yaşadığı zihniyet değişimi. Şöyle ki, Onbaşı Sully, baştan bir casus olarak aralarına katıldığı Pandoralıları tanıdıktan, değer yargılarını ve hayat tarzlarını anlamaya başladıktan sonra, kendi (Batı) kültüründen yüz çevirip onlardan biri olmaya ve artık kötü, haksız ve işgalci olarak gördüğü kendi tarafına karşı onlarla birlikte savaşmaya karar veriyor.

Bu açıdan değerlendirildiğinde filmin en ilginç yönü de zaten bu. Şöyle ki, insanlar, ailelerinde, eğitim kurumlarında ve sonrasında toplumun içerisinde farkında olmadan belli kalıplara sokuluyorlar. Kişinin bu sürecin sonunda aldığı şekilde, doğuştan gelen kimi özellikler de (söz konusu kalıplaşmaya uyum sağlama, direnç gösterme, ya da muhteva sunma noktasında) önemli derecede belirleyici olabiliyor. Bu sosyalleştirme süreci, fiziksel olarak bir kez doğmuş bulunan insanı, bu kez de bilişsel (cognitive) anlamda yeniden doğuruyor. O noktadan itibaren de, bu sürece maruz kalmış bulunan kişi, dünyayı belli bir zihniyetin içerisinden anlamlandırmak durumunda kalıyor.

Bütün bunlardan, gerçekliği tek değil çok yönlü olarak görebilme çabasında olan her insanın, hangi doğrultuda sosyalleştirildiğini sorgulamak ve kendi yetersizliğinin farkına vararak, hayatın kendisininkilerden farklı algılarla ne şekillerde anlamlandırılabileceğini merak etmek durumunda olduğu sonucu çıkıyor. Böyle bir merak da, sadece belli bir ideoloji, kültür ya da inanç şeklinin değil, insan olmanın dahi ötesine geçme çabasını ima ediyor.

Böyle bir çabanın bir ifadesi olan bu çalışmanın ilk kısmı, kadınlar ve erkekler arasındaki algılayış farklılıkları ve bu farklılıkların dayandığı farklı kaygıları ve doğurduğu farklı davranış şekillerini inceliyor. Çalışmanın ikinci kısmı ise, çevre ile ilgili sorunların, insan, hayat ve dünya merkezli olmak üzere üç farklı zihniyet içerisinden ne şekillerde anlamlandırılıyor olduğu ve bu anlamlandırış şekillerinin ne gibi tavırlara karşılık geldiği üzerinde duruyor. Dördüncü ve son kısımda ise, çeşitli örnekler eşliğinde genel bir değerlendirme yer alıyor.

Özetle, bu çalışma Avatar filmi hakkında değil. Ama biraz dikkat edilecek olursa, aslında kadınlar, erkekler ya da çevre hakkında da değil. Zira zihniyet denilen şey, insan zihnindeki bütün algıları şekillendiren bir entelektüel özü ima ediyor. Bu durum da, zihniyeti herşeyle ilgili kılıyor.

Şeref duyarak yaptığı askerlik vazifesinden, her türlü başarı ve taltiflere rağmen “namaz kıldığı” ve “eşinin başı örtülü olduğu” gerekçesiyle atılmak nasıl bir şeydir, düşündünüz mü? İşinize geldiğinde “peygamber ocağı” olan ve “nasıl böyle bir ordu cami bombalar” diyerek öfke nöbeti geçirdiğinizde, bütün bunların cami bombalamaktan az bir şey olduğunu mu düşünüyorsunuz?

Bir de, Türkiye’de özellikle tek parti döneminde, camilerin nasıl kapatıldığını, Kur’an kurslarının nasıl yasaklandığını, köylere kadar jandarmaların basıp nasıl evlerin kuytu köşelerinde Kur’an kovaladıklarını bir araştırın. Anadolu’nun çeşitli köylerinden, kasabalarından, yaşları 70’in üzerindeki halkı bir gün Genelkurmay’a davet edin. Onlar anlatsınlar bir de, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin bir başka boyutunu.

Kimileri depo, kimileri gazino, kimileri ahır yapılmış camilerin envanterini isteyin, size rapor olarak sunsunlar…

Öfkeli bir yüzle ekran karşısına çıkmak yerine, bir gün sabah kalkıp bütün samimiyetinizle “biz bu halka ne yaptık ki durum bu hale geldi” sorusuna cevap arayın.

TSK ile ilgili haber ve dosyaları, “ithal jargon” olarak nitelendirmişsiniz. Asıl bu millet TSK’nın ithal bir jargona sahip olduğunu düşünüyor!..

Bazı insanları şaşırtsa da, aslında yıllardır halk arasında konuşulan şeyler bunlar. Ama artık yazılabiliyor da.

Ne mutlu ki, son bir sene zarfında geçen yıl bugün yapmayı düşündüğümü söylediğim şeylerin epey bir kısmını gerçekleştirebilmişim:

Mesela Kitap ve Medya bölümlerindeki yazıları artık yorumlamaya başlayacağımı, sonra da bunları .pdf formatında fasikül fasikül yayınlayacağımı söylemişim. Kısa bir süreden beri ilgili alıntıları (referans bilgi olması düşüncesiyle yayına aldıklarım haricinde) ekseriyetle yorumlamadan yayına almıyorum. Ama .pdf işine daha var gibi…

Felsefe sayfalarını hala tamamlayadım. Ama en azından üç sayfadan ikisi bitti ve yayında.

Bibliyografi bölümündeki kitapların bir kısmına açıklayıcı yorum ekledim. Ama duyurduğum gibi ayrı bir sayfada değil, hemen ilgili kitabın yanında yer alıyor yorumlar – ki böylesi herhalde daha kullanışlı.

Yazı Dizileri ile ilgili olarak, (1) Endoktrinasyon yazı dizisini bitireceğimi, (2) Demokratlık-Liberalizm İlişkisi‘ni konu alan yeni bir dizi yazacağımı ve (3) Demokrasi ve Laiklik yazı dizilerinin içeriklerini güçlendireceğimi söylemişim. An itibariyle Endoktrinasyon yazı dizisini bitirmenin de ötesine geçirip, çok daha geniş bir şekilde kitap olarak yayına hazırlamakla meşgulüm. Plananan çıkış tarihi: 15 Nisan. Demokratlık-Liberalizm İlişkisi başlıklı yazı dizisi çoktan bitti ve yayına girdi. Ama diğer iki yazı dizisine henüz eğilemedim. Ama Zihniyet başlıklı, dört yazıdan oluşan yeni bir yazı dizisi de çok yakında yayına girecek.

Ne Dediler başlıklı sayfa yayına girdi.

Okuduğunu Anlama Kılavuzu ile uğraşmayı listeme bile alamadım. Ama Linkler sayfasına bu konu ile ilgili bir başlık açıp üç link ekledim.

Bunlar geçen sene yapmayı planladığım şeylerdi. Bunlar haricinde, sitenin kısa bir süre önce Movable Type’tan Wordpress’e geçmesi ve yazılımıyla birlikte tasarımını ve daha görünen/görünmeyen pek çok şeyini de değiştirmesi ile v.2′e geçmiş olduğunu da belirtmek lazım.

Peki önümüzdeki sene için planlar nedir diye sorulacak olursa, açıkçası ben de henüz bilmiyorum. Yukarıda sözü edilen yarım kalmış işleri ve tabii birkaç tane de sene içerisinde aklıma esecek bir iki şeyi hayata geçirebilirsem ne mutlu…

(Snapshot için Enes Reyhan’a teşekkürler.)

Bazı İstatistikler:

16 Şubat 2010 itibariyle,
Twitter takipçisi sayısı: 134
Friendfeed takipçisi sayısı: 125
Facebook grubu üye sayısı: 202

Son 7 gün içerisinde siteyi,
- en az 7 kere ziyaret eden kişi sayısı: 388
- en az 15 kere ziyaret eden kişi sayısı: 284
- en az 26 kere ziyaret eden kişi sayısı: 210
- en az 51 kere ziyaret eden kişi sayısı: 148
- en az 101 kere ziyaret eden kişi sayısı: 86
- en az 201 kere ziyaret eden fanatik sayısı: 43

İstanbul basınında bir takım iğneleyici beyanlar çıkıyordu. “Yaşasın cumhuriyet” başlığı ile çıkan bazı yazılarda bile, şu tür cümleler vardı:

“Cumhuriyetin ilan tarzının garip olduğu, işin sıkboğaza getirildiği,

“Birkaç saat içinde Kanunu Esasi değiştirilmesinin, en yumuşak tabirle gayri tabii olduğu ve bu hareketin, medeniyet dünyasını anlamış, okumuş, incelemiş, devlet dairesine ehil dimağlardan çıkacak bir muhakeme eseri olmadığı,

“Cumhuriyetin alkışla, şenlikle yaşayamayacağı, cumhuriyetin bir tılsım olmadığı, afsunla da, tılsımla da yaşayamayacağı, fakat Mecliste bir afsun yapıldığı…”

Hatta iş karikatürlere bile dökülmüştü. Bizzat Gazi’ye yönelen bazı tarizler de vardı:

En büyük ruhlu adamlar bile, şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesine mukavemet edememişlerdir.

Aydemir’in alıntıladığı ifadeler, yakın tarihi sadece resmi kaynaklardan okumuş (ya da o noktaya bile gelmeyi düşünmeyip okul kitapları ile yetinmiş) olan insanlar için her ne kadar ağır sayılabilecek olsa da, bu yorumlar aslında o günlerde yaşananlar üzerine yapılan son derece ılımlı eleştiriler arasından seçilmiş birkaç cümle olarak görülebilir. Zira Cumhuriyetin İlanı, bir liderin etrafında kenetlenen bir toplumun hep birlikte coşkuyla tecrübe edip kutladığı bir olay değil, meclisteki milletvekillerinden dahi gizlenerek apar topar gerçekleştirilen bir hadiseydi. Dahası, yapılan şey, ülkenin yönetim biçimine konan bir “ad”ın anayasaya eklenmesinden başka bir şey değildi. Yani “Cumhuriyetin İlanı” dendiğinde, hiçbir şekilde temellendirilmemiş, isim bazlı bir değişiklikten söz ediyoruz.

Bu değişikliğin ilanının ancak “gerçekleştirildikten sonra” yapılmış olması ise ayrıca önemli. Yani halkın “coşkuyla karşılamak” bir yana, haberdar dahi olmadığı, Kazım Karabekir dahil birçok milletvekilinden bile gizlenen bir “anayasa maddesi değişikliği”ne “Cumhuriyetin İlanı” denmesi, aslında işin aslını gizleme kaygısından ileri geliyor. Yoksa apar topar yapılan bu değişikliğin Cumhuriyet kavramının ifade ettiği manaya karşılık gelmiyor olması bir yana, ortada zaten ilan edilmiş olan herhangi bir şey yok. Yapılan, küçük bir azınlığın mecliste kimseler yokken (ve haliyle ülke sathında kendilerinden başka hiç kimsenin haberi olmadan) gerçekleştirdikleri bir kanun değişikliğinden başka bir şey değildir. Bu nedenle, kağıt üzerindeki söz konusu değişiklik gerçekleştirildikten sonra atılması emredilmiş olan toplarla kutlama yapmaya kalkmak, olsa olsa, toplumda herhangi bir karşılığı olmayan bir azınlığın kendisinin çalıp kendisinin oynamasına benzetilebilir. Meclisin bu şekilde kötüye kullanılmasına dair bir diğer alegori ise, babası ortalıkta yokken gizlice arabanın anahtarlarını yürüten bir çocuğun durumu olabilir.

Konunun detayları incelenerek Cumhuriyetin İlanı yeniden değerlendirilecek olursa, İstanbul basınında yer alan, “sıkboğaza getirmek”, “Mecliste afsun yapmak”, “devlet dairesine ehil [olmayan] dimağ”, “Cumhuriyeti alkışla şenlikle yaşatmak”, “şahsi kuvvet sahibi olmanın cazibesi” gibi ifadelerin rastgele söylenmemiş olduğunu takdir etmek mümkün olabilir. Kaldı ki, bu ifadeler, aradan neredeyse 90 yıl geçtikten sonra bugün bile güncelliğini koruyorsa, Türk siyasetini onyıllar boyu felç eden söz konusu otoriter yapı ve lider kültünün başlangıç dönemine işaret eden bu uygulamaların (ve bu uygulamaları bugün bile mazur görebilen zihniyetin) analizini daha ciddi bir hassasiyetle yapmak gerekir.

Bu noktada, İstanbul basınında bu gibi eleştirilerin yayınlanmasından kısa bir süre sonra ilan edilen Takrir-i Sükun Kanunu ile hem meclisteki muhalefetin hem de eleştirel yayın yapan basın kuruluşlarının susturulduğunu, 1925 yılından sonra Türkiye “Cumhuriyeti”nin tam anlamıyla bir diktatörlük atmosferine gömüldüğünü ve hakkın hukukun söz konusu olmadığı bu dönemin 1945 yılına kadar sürdüğünü unutmamak gerekli. Tabii burada 1945 tarihi de ayrıca önemli. Çünkü söz konusu yıl, II. Dünya Savaşı’nın bittiği yıldı. Yani Tek Parti Dönemi’nin muktedirleri, “20 yıldır bu halka yaptıklarımız yeter” diyerek hatalarını anlayıp geri adım atmadılar.

Yaşanan şuydu: Savaş sonrasında değişen dünya konjonktürü gereği, Türkiye ABD’nin yörüngesine girdi. (Bu “zorunlu ve kategorik olarak” iyi ya da kötü bir şey değildir.) Türkiye aynı yıl (1945) çok partili hayata geçti ve Birleşmiş Milletler’e üye oldu. Ardından da NATO üyeliği geldi.

Bu olaylar arasındaki bağlantıları bilmeden “Atatürkçülük” ve hele hele “bağımsızlık” sloganları atmak, en hafif ifadeyle cahilliktir.

Türk eğitim sisteminin “Anadolu” kelimesinin etimolojisi hakkında öğrencilere nasıl bir yalan söylediğini anlatıyor.

Onların “hayalindeki” Türk, her gün tıraş olan, limon kolonyası kokan, Allaha inanan ama camiye gitmeyen, arada sırada bir iki kadeh parlatan, arabeskten hoşlanmayan, klasik Türk müziği ya da Batı müziği seven, Atatürk’e hayran, laikliğe bağlı, “düvel-i muazzamaya” kuşkuyla bakan, Türklüğün en yüce ırk olduğuna inanan, “memurlardan daha fakir olanları” küçümseyip daha zengin olanları “suçlu” gören, kendi tarihi konusunda kendisine öğretilenden fazlasını öğrenmeyen, öğrense de kimseye söylemeyen, “milli birlik ve bütünlüğü” memurların temsil ettiğine inanan, devleti hiç sorgulamayan, “büyüklerine” saygılı, askerine itaatkâr bir insan.

Yetmiş milyon insanı bu kalıba dökmek istiyorlar.

Kimse “Kürdüm” demeyecek, kimse “ibadete” gitmeyecek, kimse arabesk dinlemeyecek, kimse “Ermeni meselesi nedir” diye sormayacak, kimse Atatürk’ün “yönetim biçimini” sorgulamayacak, kimse felsefe bilmeyecek, kimse Marksizm’le ilgilenmeyecek.

Milliyetçiliği “ırkçılığa” lehimlenmiş, yarı cahil bir küçük burjuva kalabalığı yaratmaya uğraşıyorlar.

Bu hayal zaten başından sakat.

Niye insanlar böyle yarı cahil, felsefeden, tarihten, edebiyattan nasibini almamış, klişelerle konuşan, sorgulamayan, sormayan bir “vasatlık” içine girsinler?

İşin kötü yanı, herbiri ayrı bir çarpıklık örneği olan bu niteliklerin bazılarından (ve hatta kimi durumlarda çoğundan) kendilerini kurtaran insanların bile – duygusal bağlılıktan şartlanmışlığa dek uzanan pek çok nedenden ötürü – kendilerini hala aynı ideolojiye bağlı hissetmeleri.

Diğer yandan, bu durum, söz konusu ideolojiyi karşısına almış olan insanlarda bu özelliklerin gözlenmeyeceği anlamına gelmiyor. Bunun nedeni de tabii yine yaygın zihniyetin niteliği.

Avustralya’nın Pearl Harbor’ı olarak bilinen Darwin bombandımanı‘na da yer verilen filmde, beyaz adamın Avustralya yerlilerine yaptıklarının kimi örneklerini görebilmek de mümkün.

Şimdi burada bir çelişki yok mu dersiniz? Aynı anda hem ordu millet olmakla övüneceksiniz, hem de askeri müdahalenin kötü bir şey olduğunu söyleyeceksiniz.

Asker millet olmak, sadece askerlerin sivil siyasete müdahalesini meşrulaştıracağı için değil, uluslararası ortamı olumsuz biçimde etkileyeceği için de pek övünülecek bir şey değil doğrusu.

Ve asker millet olmak, giriştiğiniz savaşları kazanacağınızın da garantisi değildir. Tam tersine, asker millet olmaya yatkın olan diktatörlükler, demokratik ülkelerle giriştikleri mücadeleleri kaybetme eğilimindedir. İkinci Dünya Savaşı’nda Almanya ve Japonya herhalde İngiltere ve Amerika’da çok daha ‘asker millet’i. Mussolini, saat beş çayıyla yumuşamış ve askeri vasıflarını yitirmiş bir İngiltere’nin, disiplinli faşist İtalyan gençleri tarafından kısa zamanda yenileceğini ilan ediyordu.

Türk’ün Türk’e propagandasının en tipik örneklerinden biridir: “Bizim askerlerimiz kahramandır, vatanı için savaşır; Amerikalılar gibi paralı asker değiller.”

Böyle gazlarla asırlık aşağılık kompleksleri örtülmeye çalışılır. Bugün itibariyle temelde “teknoloji kullanarak geniş çaplı yıkıma yol açmak” durumuna gelmiş olan ve çok ileri derecede teknolojik üstünlük gerektiren askerlik mesleğini hala “yiğitlik” gibi kavramlarla açıklayan ve ardından “O da bizde ziyadesiyle var çok şükür” gibi sözlerle kendini güvende hissedenler de oluyordur belki hala; bilemiyorum. Ama böyle şeyler söyleyenlerin daha vatanperver addediliyor oldukları trajikomik bir Türkiye gerçeği.

[Friendfeed listemdeki biri, kendi listesindeki birinin, bir başkasının yazdığı bir yazı hakkında yazdığı yazı hakkında yorum yapmış. İşte bu vesileyle gördüğüm bu (ilk) yazı hakkındaki yazımdır.]

Erotik yayın yapan 5posta sitesinin sahibi, “[k]endilerine liberal Müslüman diyen bir grup insanın yazılarına yer ver[en]” Derin Düşünce sitesindeki yazıları ilginç bulup okuyormuş. Tabii “Ne var bunda, okur okur, kime ne?” diye sorulabilir. Ama bu gibi şeyler her çevrede aynı doğallıkla karşılanmıyor olmalı ki, 5posta yazarı bunu belirttikten sonra, “‘[Bu] herif bunları mı okuyor’ diye düşünebilirsiniz” diyerek kısa bir açıklama yapma ihtiyacı hissetmiş. Açıklama şöyle:

“Din konusu biliyorsunuz önemli benim için. Toplum için bir tümör olarak görüyorum dini, aralarında ayrım yapmadan. Yalnız şunun farkına varmaya başladım bir süredir: Belli bir kısım inançlı kişi ile bazı konularda ortak düşüncelerde toplanıyoruz. Oysa aramızda debisi çok yüksek, çılgınca akan bir nehir var. Hiçbir şekilde biraraya gelemezmişiz gibi görünse de benim böyle insanlarla aynı toplumda yaşamaya bir itirazım yok.

Sonra nehrin kendi bulunduğum tarafına bakıyorum. Başları sıkışıp işler yolunda gitmeyince çözüm üretmek yerine mozoleye çelenk koymak için taş binalara akın eden insanlar var benim tarafımda. Her yıl Kasım ayında normal işinde gücündeyken, köprü trafiğinde veya dershanesinde eğitimini, öğrenimini yaparken, bir anda avda gözüne lamba tutulmuş tavşan misali paralize olan insanların arasındayım ben. Bu pasiflik, bu arabesklik, bu style à la Soviet canımı fena halde sıkıyor. Benim tarafım sararıp kururken karşı taraf yeşeriyor çünkü.”

Bu iki paragraflık değerlendirme, Cumhuriyet’in neden bir toplumu olmadığını, olamayacağını aslında ne kadar da basit bir şekilde özetliyor… Şöyle ki, değerlendirmeyi yapan kişinin tasvir ettiği alegoriye göre inançlı insanlar ile inançsızlar arasında “debisi çok yüksek, çılgınca akan bir nehir” var. Bu nehrin devasalığı nedeniyle de, iki taraf “hiçbir şekilde biraraya gelemezmiş” gibi görünüyor. Halbuki değerlendirmenin diğer kısımları okunduğunda, bu nehrin herhangi bir gerçekliğe tekabül etmeyen zihinsel bir kurgu olduğunu net bir şekilde görebilmek mümkün. Zira bu tasavvuru aktaran kişi, aynı cümlede, nehrin karşı tarafındaki insanlarla aynı toplumda yaşamaya bir “itiraz”ı olmadığını belirtiyor.

Bu noktada, “itiraz” kelimesinin barındırdığı güçlü antidemokratik imaları bir yana bırakarak, insanların neden aynı toplumda bir arada sorunsuz bir şekilde yaşayabilme ihtimalleri olan insanlar ile aralarında devasa nehirler olduğunu tahayyül ettiklerini sormak iyi olabilir. Bu sorunun yanıtını da yine aynı değerlendirmenin içinde bulmak mümkün. Zira değerlendirmenin sahibi, ilginç bir şekilde, nehrin aynı tarafını paylaştığını söylediği kişilerin tepki ve davranışlarını da makul bulmuyor – ki bu sözleriyle de, aslında sadece nehrin değil, nehrin kendi bulunduğu yakasındakilerle olan birlikteliğine dair tasavvurlarının da bir kurgudan ibaret olduğunu dışavuruyor.

Gerçeklikle ilişkisi problemli olan bütün bu kurguların en önemli nedenlerinden biri, Cumhuriyet neslinin iki boyutlu bir ilericilik-gericilik kurgusu ekseninde sosyalleştirilmiş olması. Tipik bir 19. yüzyıl pozitivizminin yansıması olan bu kurguya göre, dünyada (ve dolayısıyla Türkiye’de) bir ilericiler, bir de gericiler var… Bu çerçevede, gericiler, başta din olmak üzere çeşitli dogmalara saplanmış olan kimseler iken, ilericiler de, (yine başta din olmak üzere) her türlü dogmayı reddeden ve bu nedenden ötürü özgür düşünebilen aydın insanlar. Tabii bu çerçeve, Türkiye özelinde, güçlü bir şahıs kültü (cult of personality) etrafında şekillenen bir ideolojiyi de beraberinde getiriyor. Dahası, bu ideolojiyi temsil eden öğeleri gerek söylemi gerekse hayat tarzı ile yansıtan insanlar otomatikman ilerici sayılırken, diğerleri de (yerel kültürel öğelere bağlı kaldıkları ölçüde) gerici kabul ediliyor. Bir başka deyişle, toplumun içerisindeki saflar, temel kaygısı söylem ve hayat tarzı olan bir kültür devrimi ideolojisi doğrultusunda yeniden belirlenirken, söz konusu yeniden hizalanma (realignment) süreci, gerçekliklerden değil, Yüce Lider’in zihnindeki kurgulardan hareketle gerçekleşiyor.

Ancak bugün Türkiye’nin içinde bulunduğu geçiş süreci, bu kurguyu belki de daha önce hiç olmadığı bir şekilde temellerinden sarsmakta. Bu gelişmeyi iyimserlikle karşılayarak “Ne mutlu…” demek ve onyıllar sonra bu cümleyi nihayet orada kesebiliyor olmanın huzurunu hissetmek gerekli. Zira bu süreç, tek ideolojili olmanın insanın tanımına aykırı olduğunu, tek ideolojili bir yerde zaten siyasetten söz edilemeyeceğini, ve en önemlisi, ideolojinin toplum olma adına bir çıkış noktası sunamayacağını, aslolanın, farklı olmaları zaten baştan kaçınılmaz olan insanların arasında kurulacak olan iletişimin niteliği olduğunu fark etmeyi mümkün kılan “demokrat” bir noktaya doğru götürüyor Türkiye’yi.

Türkiye o noktaya vardığında, insanlar, inanan-inanmayan ya da ilerici-gerici gibi algıların aslında bir dönemin siyasi kurgusundan ibaret olduğunu idrak etmiş olacaklar. Dolayısıyla da, o güne dek aşılmaz addedilen devasa nehirlerin aslında sadece zihinlerde varolduğu ortaya çıkacak. Bu gerçekleştiğinde, insanlar yeşerdiğini gördükleri zeminleri artık “nehrin öteki tarafı” olarak algılamayacaklar. Yani kimi insanların farklılıklarına denk geldiklerinde hemen onlarla aynı toplumda yaşamaya “itiraz” etmek gelmeyecek içlerinden. Çünkü hem bu durumun işin doğası gereği olduğunu anlamış olacaklar, hem de bir araya gelmelerinin ve hep birlikte çok renkli bir kültür inşa etmeye başlamalarının önünde bir engel kalmamış olacak.

“Bir kabusun içerisindeymişiz, ama ‘ne mutlu’ ki geç de olsa artık uyandık” diyecekler.

Yani barışacağız.

Solun yaşamakta olduğu ‘modernlikten çıkamama’ krizi, ‘sol’ başlığı altında yer alan ilke ve tutumların yüzeyselleşmesine neden oldu. Bu yüzeyselleşmeyle yüzleşmek zor geldiği için de ‘siyaseten doğru’ diye bir kavram türedi. Buna göre her olay ve olgu karşısında neredeyse zamansız ve aktörsüz olarak ‘doğru’ olan ve ahlakın ölçütünü sağlayan bir duruş var. Bunun en tipik görünümlerinden biri, yarım yamalak Osmanlı tarihi duymuş olan Batılı aydınların, Türkiye’nin Ermeni soykırımını tanıması gerektiğini söylemeleri. 1915’te yaşananlar BM tanımına göre soykırım ve tanım değişmedikçe de öyle kalacak. Ancak ‘Türkiye’ bir çizgi roman kahramanı değil, hakiki bir toplum. Bu konuda eğitilmiş ve yanlış bilgilendirilmiş bir toplum. Önünde aşmakta zorlandığı psikolojik bir eşik var, çünkü Ermeni meselesi devletin ürettiği ‘Türk’ kimliğinin kurucu öğelerinden biri. Kısacası ‘soykırımın tanınması’ iki farklı gerçekliği ilişkilendirmek zorunda: Bir yanda 1915’te yaşananlar, öte yanda bugünkü Türkiye toplumunun var olma hali. Bu ilişkiyi görmeme kolaycılığını seçtiğiniz zaman ‘temiz’ ve ‘solcu’ kalabilirsiniz belki, ama siyasetin de dışında kalırsınız. Dahası ahlakı yüzeyselleştirmiş olur, sırtınızı apaçık bir hakka dayadığınız için kendinizi haklı sanırsınız. Oysa sadece hak sahibi olmaktan hareketle haklı bir siyaset üretilemez. Hakkın vurgulanmasıyla yetinmek ‘siyaseten doğru’ bir pozisyon sağlayıp sizi de muhtemelen bir cemaatin üyesi kılar. Ne var ki ‘siyaseten doğru’ olanın gerçekten de doğru olduğu çok nadirdir… Doğruyu hedeflemek her olayın derinliğini ve karmaşıklığını görmeyi ve tüm taraflara aynı mesafeden bakabilmeyi gerektirir. Diğer bir deyişle ‘doğru’ siyaset yapmak, ‘haklı’ bir duruş yaratmak, kendinize de aynı mesafeyi alarak mümkündür.

Kısa bir metin, uzun bir paragraf. Ancak siyasete nasıl yaklaşmak gerektiğine dair önemli ipuçları içeriyor.

Yazar, öncelikle, “her olay ve olgu karşısında neredeyse zamansız ve aktörsüz olarak ‘doğru’ olan ve ahlakın ölçütünü sağlayan” bir duruşun siyasi gerçeklikler ile ilişkisini sorguluyor ve bu türden yaklaşımların toplumları okumakta zorlanacağını, zira kurgulara dayanan genelgeçer varsayımlarla hiçbir toplumun hakikatinin kavranamayacağını ima ediyor. Yazıda tekil olarak solculuk eleştirilmiş, ama başka ideolojileri de bu çerçevede değerlendirebilmek mümkün.

Örneğin, solcu iseniz, dünyada sömüren ve sömürülenlerin olduğuna inanır, bu doğrultuda da, sömürenlere haklılık, sömürülenlere de haksızlık isnat edersiniz. Her analizinizde mutlaka birkaç kez “emperyalizm” kelimesini kullanmanızı icap ettiren bu durum, her daim haklının yanında, haksızın da karşısında olmanızı otomatik hale getirdiğinden, hata yapma ihtimalinizi de sıfıra indirmiş olur. Aynı şey, “emperyalizm” kelimesinin yerine “özgürlük” kavramını koyan klasik liberal bakış için de geçerli olabilir. Ve bu sefer de, özgürlükleri kısıtlamanın kötü, kısıtlamamanın da iyi olduğundan hareketle hata yapma riski sıfıra iner.

Ancak dünya her ne kadar sömürünün de, özgürlük ihlallerinin de sıklıkla gözlenlendiği bir yer olsa da, tekil bir konuda iki boyutlu bir ölçü kullanarak dünyayı anlamlandırabilmek mümkün değildir. Böyle bir bakış, bir yandan dünyayı da tıpkı kullanılan ölçü gibi iki boyuta indirgerken, diğer yandan da hakkında fikir beyan edilen toplumları anlayabilmeyi zorlaştırır.

Yazar bu çerçevede 1915 örneğini veriyor ve “yarım yamalak Osmanlı tarihi duymuş olan Batılı aydınların, Türkiye’nin Ermeni soykırımını tanıması gerektiğini söylemeleri”ni eleştiriyor. Ardından da konuya, (diğer yazılarında detaylarını verdiği) demokrat bir alternatif getiriyor. Yazarın sözünü ettiği duruma 1915 örneğini seçmiş olması bu noktada özellikle önemli, zira bir sonraki cümlede “soykırım” konusuna kendi yaklaşımının da “yarım yamalak Osmanlı tarihi duymuş olan Batılı aydınlar” ile aynı doğrultuda olduğunu ifade ediyor. Ancak yazar herhangi bir konuda belli bir yaklaşıma sahip olmanın (1) söz konusu toplumsal gerçekliği, (2) o gerçekliği üreten toplumu, ve en önemlisi (3) o gerçekliğin (tersi yönde bir nedensellikle), içinden çıktığı toplumu yeniden üretmeye başlamasını anlamlandırma adına yeterli olmadığını belirtiyor.

Böyle bir anlamlandırabilmenin mümkün olabilmesi için (1) doğruyu hedeflemek, (2) her olayın derinliğini ve karmaşıklığını görmek ve (3) tüm taraflara aynı mesafeden bakabilmek şeklinde üç şart öne süren yazar, nihayetinde doğru siyaset yapmanın, ‘haklı’ bir duruş yaratmanın, kişinin kendisine de aynı mesafeyi almasıyla mümkün olabileceğini söyleyecek paragrafı bitiriyor.

Bu yaklaşım, aslında demokratlık-liberalizm tartışmasının da merkezindeydi. Ama ilgili tartışma hakkında yapılan (liberal) değerlendirmelerde bu durum ne yazık ki ön plana çıkmadı. Ancak Mahçupyan’ın yukarıdaki ifadeleri bu yaklaşımı daha kolayca anlayabilme adına bir fırsat daha sunuyor.

Bu yaklaşımın anlaşılmasını bir parça daha kolaylaştırabilme adına belki şöyle de denebilir: Demokrat bir bakış, “Dünyada emperyalizm var mıdır?” ya da “Özgürlükler kısıtlansın mı?” gibi sorulara yanıt aramıyor. Hatta bu sorulara cevaben, “Sömürü yoktur” ya da “Özgürlükler kısıtlansın” demediği de açık. Sadece, “Bir topluma böyle sorularla yaklaşılmaz” demek istiyor. Toplumu bu şekilde anlamlandırma çabalarına karşı da, “‘Türkiye’ bir çizgi roman kahramanı değil” uyarısını yapma ihtiyacı hissediyor.

Ezanın Türkçeleşmesi fikri ilk kez Ziya Gökalp’in “Vatan” şiirinde dile getirilmişti. Şiirde şöyle deniyordu: “Bir ülke ki camiinde Türkçe ezan okunur/ Köylü anlar manasını, namazdaki duanın/ Bir ülke ki mektebinde Türkçe Kur’an okunur/ Küçük büyük herkes bilir buyurduğunu Huda’nın/ Ey Türkoğlu işte orasıdır senin vatanın.”

Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları adlı kitabında sadece ezanın değil, dua ve münâcâtların (yakarışların) ve hutbelerin (Cuma ve Bayram namazlarında minberde imam tarafından okunan dua ve verilen öğüt) de Türkçe okunmasını istediğini belirtmişti.

Atatürk’ün Gökalp’in bu düşüncelerinden çok etkilendiği, Aralık 1930 tarihli Menemen Olayları’ndan sonra dinde reform çalışmalarına hız verdiği biliniyor. Bu bağlamda yapılan çalışmalar sonunda, 23 Ocak 1932 günü Riyaset-i Cumhur İncesaz Heyeti Şefi Binbaşı Hafız Yaşar (Okur), İstanbul Karaköy’deki Yeraltı Camii’nde Cuma namazından sonra, Yasin Suresi’ni önce Arapça, sonra Türkçe okumuş, ilk Türkçe ezan ise 3 Şubat 1932’de Kadir Gecesi’nde Ayasofya Camii’nde okunmuştu. (Gayrı resmî kaynaklara göre ilk Türkçe ezan, 20 Aralık 1931 tarihinde Babaeski’de okunmuştu.)

O gece radyodan yapılan canlı yayın bütün ülkede büyük yankı yapmıştı. Türkçe ezanda şunlar söyleniyordu: “Tanrı uludur/ Şüphesiz bilirim tanrıdan başka yoktur tapacak/ Şüphesiz bilirim, bildiririm Tanrının elçisidir Muhammed/ Haydin namaza/ Haydin Felaha/ Tanrı uludur, Tanrıdan başka yoktur tapacak.” Sabah namazında ise “Haydin felaha” çağrısının ardından “Namaz uykudan hayırlıdır” ifadesi ekleniyordu.

Salâvat-ı Şerife metni “Ey Tanrının elçisi Muhammed, salâvat sana, selam sana”; tekbir metni “Tanrı uludur, tanrı uludur, tanrıdan başka tanrı yoktur. Tanrı uludur tanrı uludur, hamd ona mahsustur”; hutbe metni ise “Ey millet! Allah birdir, şanı büyüktür. Allah’ın selameti, atıfeti ve hayrı üzerinize olsun. Peygamberimiz Efendimiz Hazretleri, Cenabı Hak tarafından insanlara dinî hakikatleri tebliğe memur ve resul olmuştur. Koyduğu esas kanunlar cümlemizce malumdur. İnsanlara feyz ruhu vermiş olan dinimiz son dindir, temel dindir. Çünkü dinimiz akla mantığa hakikate tamamen uyuyor. Eğer aklî mantığa, hakikate uymamış olsaydı bununla diğer ilahi ve tabi kanunlar arasında aykırılıklar olması gerekirdi. Çünkü bütün kanunları yapan Cenabı Hak’tır” şeklindeydi. Bu metinlere uymayanlara, Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesi gereğince bir aya kadar hafif hapis ve elli liraya kadar hafif para cezası öngörülmüştü.

‘Bursa Olayı’ patlak veriyor

O günlerin Cumhuriyet, Hakimiyet-i Milliye ve Milliyet gazetelerine bakılırsa, ibadet dilinin Türkçe olması emrine ülke genelinde uyulmuştu. Ama bir yıl sonra, Bursa’da yaşanan bir olay, Ankara’dakilerin kaşlarının havaya kalkmasına neden oldu.

1 Şubat 1933 günü Ulu Cami’nin imamı nedense göreve gelmemiş, onun yerine cemaatten Topal Halil ezanı, Tatar İbrahim ise kameti (erkekler tarafından farz namazlarından önce okunan ezana benzer metin) Arapça okumuş, sivil polis Hamdi Efendi de durumu büyüklerine rapor edivermişti. Namazın ardından 30 kişilik bir grup “Ezan her yerde Arapça okunurken neden Bursa’da Türkçe okunuyor” sorusunu sormak için Evkaf Müdürlüğü’ne yönelmişti. Meraklıların da katılımıyla kalabalık giderek büyümüş, Müftü bu konuda talimat alındığını, ezanın yalnız Bursa’da değil, her yerde Türkçe okunduğunu, asıl cevabı Vali’nin verebileceğini söyleyince, kalabalık Hükümet Konağı’na yönelmişti. Makamında olmayan Vali’yi beklerlerken merdivenlere oturmuşlar, sonra da polisin müdahalesiyle, bir olay çıkmaksızın dağılmışlardı. O sırada evinde olan Vali Fatin Bey durumdan hemen Bursa’daki Tümen Komutanlığı’nı haberdar etmiş, Tümen Komutanı da durumu şifreli telgrafla İzmir’de bulunan Kolordu Komutanı Ali Hikmet (Ayerdem) Paşa’ya bildirmişti. İşte o zaman olan olmuştu çünkü telgrafı aldığı sırada Paşa’nın yanında Atatürk de vardı.

Atatürk duruma el koyuyor

Atatürk’ün Nöbet Defteri kitabının derleyicisi Özel Şahingiray’a göre 15 ocaktan beri ülke içinde seyahat halinde olan Atatürk o gün de Buca’ya gitmiş, dönüşte İzmir Millî Kütüphanesi’ni gezmiş, bankalar ve İncir Kooperatifi’ni ziyaret etmişti. Akşam CHP’nin Karşıyaka’da vereceği baloya katılacaktı ki Bursa’daki olayın haberi gelmişti. Yaveri Cevat Tolgay’ın anlattığına göre, haberi duyunca çok sinirlenmiş, ilk tepkisi “Derhal Bursa’ya baskın yapacağız!” olmuştu. O akşam İzmir’de şerefine verilen bir baloya gitmemiş, 4 şubatta sabaha karşı üç buçukta trenle Afyon’a hareket etmişti. Antalya bölgesinde bir geziden dönmekte olan Başbakan İsmet Paşa ile Afyon’da buluşmuş, Eskişehir’e kadar baş başa kalmışlardı. Rivayete göre, İsmet İnönü önce olayı önemsememiş, ama Atatürk’ün ateşli konuşmasından sonra toparlanmıştı. Eskişehir’de İsmet Paşa ayrılacak ve Ankara’ya devam edecek, Atatürk ve yanındakiler, Bilecik’ten otomobille Bursa’ya hareket edeceklerdi.

“Din meselesi değil dil meselesi”

O sırada Dâhiliye Vekili Şükrü (Kaya) Bey, Adliye Vekili Yusuf Kemal (Tengirşenk) ve Emniyet Genel Müdürü Tevfik Hadi (Baysal) Bey de Bursa yolundaydılar. Atatürk ve heyeti 5 şubat günü Bursa’ya geldiler ve şimdi müze yapılan Çelik Palas yakınındaki ahşap köşke (bugün Atatürk Müzesi) yerleştiler. Kısa sürede, olayların öyle büyük boyutta olmadığını anlayan Atatürk, aynı gün devletin resmi ajansı Anadolu Ajansı’na şu açıklamayı yazdırdı: “Bursa’ya geldim. Hadise hakkında alakadarlardan malumat aldım. Hadise haddizatında fazla ehemmiyetli değildir. Herhalde cahil mürteciler, Cumhuriyet adliyesinin pençesinden kurtulamayacaklardır. Hadiseye dikkatimizi bilhassa çevirmemizin sebebi, dini siyaset ve herhangi bir tahrike vesile etmeye asla müsamaha etmeyeceğimizin bir daha anlaşılmasıdır. Meselenin önemi milli dili ve milli benliği bütün hayatında hâkim ve esas kalacaktır.” (Cumhuriyet, 7 Şubat 1933) Yani Atatürk’e göre ortada “din meselesi” yoktu, “dil meselesi” vardı.

Ertesi gün, tutuklananları serbest bıraktığı için Savcı, cemaati kontrol edemediği için Müftü görevden alındı. Diyanet İşleri Başkanlığı, bundan böyle ezanın kesinkes Türkçe okunacağını, aksine davrananların mutlak suretle cezalandırılacağına dair bir tamim yayımladı. 9 ve 11 şubat günleri Halkevi’nde toplanan şehrin okumuş takımı eylemin Türk diline hakaret olduğunu ilan ettiler. Yurdun çeşitli yerlerinden Mustafa Kemal’e, hükümete ve gazetelere “irtica hareketlerine lanet” başlıklı telgraflar gönderildi.

Çorum’daki yargılamalar

Ankara’da Adliye Vekili Yusuf Kemal Bey, gazetecilerin sorusu üzerine “sıkıyönetim ilan edilmediğine göre İstiklal Mahkemesi kurulmasına da gerek olmadığını, zanlıların normal mahkemede yargılanacaklarını” açıklamıştı. Ancak zanlılar Bursa’da değil, Çorum’da yargılanacaklardı. Çünkü Bursa Adliyesi’nin konuya duyarlılıkla eğileceğinden şüphe ediliyordu!

24 zanlı “devlete karşı isyan başlatmak”, “Şapka Kanunu’na uymamak”, “TCK’nın 526. maddesine uymamak” ile suçlanıyorlardı. Tatar İbrahim’in olduğu iddia edilen hatıra defterinde Türkçe ezan ile ilgili bazı notlar, olayların önceden planlandığına kanıt olarak gösterilmişti. Bir başka kanıt (!) Evkaf Müdürlüğü’ne gönderilmiş isimsiz tehdit mektubu idi. Mektubun üzerinde Bursa damgası vardı ve bozuk bir Arapça ile şunlar yazılmıştı. “Bana bak! Ben Bursalıyım. Seninle Vali’nin Bursa’yı karıştırdığınızı biliyorum. Ben İstanbul’dan geldim, orada Arapça ezan okunuyor ve kamet veriliyor. Yarından itibaren burada da Arapça ezan okunmaz ise büyük bir felaket ile karşılaşacaksınız. Bundan başka hayatınız da tehlike de olacaktır, Bunları Vali’ye de söyle…”

Bu olaydan bir yıl önce, 17 Aralık 1932’de Ulu Cami’de “Türkçe ezan okumak caiz değil” şeklindeki hutbesinden dolayı suçlanan Tevfik Hoca “Cami büyüktü, Arapça daha iyi duyulur diye Arapça okudum” diye kendini savundu. 1 şubatın başkahramanı Tatar İbrahim, Türkçesini bilmediğinden Arapça okuduğunu, gerisinin iftira olduğunu söyledi ancak evinde bulunan bir defterde Cumhuriyet ve şapka aleyhine bazı karalamalar bulununca, “fikrimdir, yazdım” demek zorunda kaldı. Hırdavatçı Ahmet Kadri adlı bir zanlı, olay günü bir İstanbul gazetesinde, İstanbul’da 1200 müezzinin imtihan edildiğini, imtihan neticesinde pek çoğunun tam not aldığını ancak Evkaf Umum Müdürlüğü’nden henüz cevap gelmediği için ezanın bir süre daha Arapça okunmaya devam edeceğini anlatan bir haberi yüksek sesle okurken yanındakilerin durumu yanlış anlamış olabileceğini söyledi. Ancak bu savunmalar hâkimleri ikna edemedi. Sonuçta 19 kişi 6 ayla 2,5 yıl arasında değişen hapis cezalarına ve hapis cezaları kadar sürgün cezasına çarptırıldılar. Ayrıca 4800 lira tutan mahkeme masrafları mahkûmlar arasında bölüştürüldü ve olay resmi tarihin ‘irtica müzesine’ kaldırıldı. Aradan 18 yıl geçti. 17 Haziran 1950 günü bir ikindi vaktinde, Ankara’dan illere çekilen bir telgraf emriyle ezan ve kametin istenirse Arapça da okunabileceği bildirildi. Bu tarihten sonra bir daha Türkçe ezan duyulmadı.

60 yıllık muamma: ‘Bursa Nutku’ Atatürk’e mi ait

Ergenekoncuların darbeci emellerine dayanak yaptıkları ‘Atatürk’ün Bursa Nutku’ güya ‘Bursa Olayı’nın gerginliğini gidermek için, Bursa Valisi Fatin Bey ve Belediye Başkanı Muhittin Bey tarafından Atatürk ve heyetine 6 Şubat 1932 günü Çekirge’deki köşkte verilen yemekte irat edilmişti. ‘Güya’ diyorum, çünkü bunu yemekte bulunduğunu iddia eden Rıza Ruşen (Yücer) adlı genç bir gazetecinin olaydan tam 14 yıl sonra yazdığı bir kitaptan öğreniyoruz. Vali, Belediye Başkanı, Atatürk ve Kılıç Ali, Saffet Bey, Nuri (Conker) Bey, Salih (Bozok) Bey, Hasan Cavit Bey, Sami Bey, Kâzım Bey, Mümtaz Bey, Avni Bey, Şahap Bey ve Ferit Bey gibi seçkinlerin arasına girmeyi nasılsa başaran Rıza Ruşen, iddiasına göre yemekte yapılan konuşmaların notunu tutmuş, bu notları yıllarca saklamış ve 1947 yılında yayımladığı Atatürk’e Ait Birkaç Fıkra ve Hatıra adlı kitabında yer vermişti. İddiaya göre masadakilerden biri “…Bursa Gençliği olayı hemen bastıracaktı, fakat zabıtaya ve adliyeye olan güveninden ötürü…” diye söze başlayınca olanlar olmuştu. Atatürk elinden çatalı, bıçağı bırakmış, gözlerini gence dikmiş ve adeta gürleyerek, sonradan ‘Bursa Nutku’ olarak bilinecek olan sözleri bir çırpıda söyleyivermişti. İçkili bir akşam yemeğinde yapılan ateşli bir konuşmaya ‘nutuk’ adı takmanın garabeti bir yana, bu önemli ‘nutuk’tan olayın diğer tanıkları o yıllarda hiç söz etmemesi çok ilginçti. Nitekim ‘Bursa Nutku’, I. Cildi 1945’te Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü tarafından yayımlanan Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri adlı kaynakta ya da 1955’te Özel Şahingiray tarafından derlenen ve Atatürk’ün her yaptığının kaydedildiği Atatürk’ün Nöbet Defteri (1931-1938) adlı kitapta da yer almamıştı.

“Benim anladığım Türk genci”

Rıza Ruşen’in kitabını bulamadığım için orada ‘Bursa Nutku’ndan nasıl söz edildiğini bilemiyorum ancak, bugün bazı internet sitelerinde dolaşan metin şöyle:

“Türk genci, inkılâpların ve rejimin sahibi ve bekçisidir. Bunların lüzumuna, doğruluğuna herkesten çok inanmıştır; rejimi ve inkılâpları benimsemiştir. Bunları zayıf düşürecek en küçük veya en büyük bir kıpırtı ve bir hareket duydu mu, ‘Bu memleketin polisi vardır, jandarması vardır, ordusu vardır’ demeyecektir. Hemen müdahale edecektir.

Polis gelecektir, asıl suçluları bırakıp, suçlu diye onu yakalayacaktır. Genç, ‘Polis henüz inkılâp ve cumhuriyetinin polisi değildir’ diye düşünecek, fakat asla yalvarmayacaktır. Mahkeme onu mahkûm edecektir. Yine düşünecek, ‘Demek adliyeyi de ıslah etmek, rejime göre düzenlemek lazım’.

Onu hapse atacaklar. Kanun yolundan itirazlarını yapmakla beraber bana, İsmet Paşa’ya, Meclis’e telgraflar yağdırıp haksız ve suçsuz olduğu için tahliyesine çalışılmasını, kayırılmasını istemeyecek. Diyecek ki: ‘Ben inanç ve kanaatimin icabını yaptım. Müdahale ve hareketimde haklıyım. Eğer buraya haksız olarak gelmişsem, bu haksızlığı meydana getiren sebepleri ve amilleri düzeltmek de benim vazifemdir.’

İşte benim anladığım Türk genci ve Türk gençliği!”

‘Bursa Nutku’nun işlevselliği

Bazı nüshalarında, ilk paragrafın sonundaki “Hemen müdahale edecektir” ifadesi yerine “Elle, taşla, sopa ve silahla; nesi varsa onunla kendi yapıtını koruyacaktır” ifadesi konularak ‘Ergenekoncu’ bir tonlamaya kavuşturulmuş olan ‘Bursa Nutku’nun gerçekliğiüzerine ilk araştırmayı yapan ve bulgularını Küller Altında Yakın Tarih (Timaş, 2007) adlı kitabında ve Zaman gazetesindeki sütunlarında aktaran Mustafa Armağan’a göre (ki kendisinin yazıları konunun izini sürmemde çok yardımcı oldu), ‘Bursa Nutku’,kamuoyunun ilgisini Rıza Ruşen’in kitabını yayımladığı 1947’de değil, Demokrat Parti’nin (DP) kurucularından Celal Bayar’ın 20 Haziran 1949’da İzmir’de yapılan DP İkinci Büyük Kongresi’nde ‘Bursa Nutku’nu okumasından sonra çekmişti. Celal Bayar’ın bu konuşmadan muradı ‘Madem gerici CHP’yi adalet durdurmuyor, o halde gençlik yönetime el koymalıdır’ şeklinde özetlenebilirdi.

1958’de CHP yanlısı Ulus gazetesi, ‘Bursa Nutku’nu ‘DP’nin elinden iktidarı almak için kanunlara, nizamlara uymaya gerek yoktur!’ mesajını vermek için kullandığında, bu şaibeli metnin bir bumerang gibi DP’yi nasıl vurduğu görülecekti. Nitekim Cumhuriyet Savcısı, Ulus gazetesi hakkında soruşturma açtığında, Celal Bayar’ın nutku DP Kongresi’nde okuduğu ortaya çıkınca, Savcı, Menderes’in baskılarıyla takipsizlik kararı vermek zorunda kalmıştı.

1966 yılında Yargıtay Başkanı İmran Öktem, Adalet Yılı Açış Konuşması’nda, o günlerde gündemi meşgul eden Nurculuk tartışmaları bağlamında irtica tehlikesine değinince, mesajı alan bazı vatandaşlar ‘Bursa Nutku’nu dolaşıma soktular. Öyle ki, Bornova Cumhuriyet Savcılığı, birçok kişiyi, ‘Bursa Nutku’nu kullanarak halkı kanunlara itaatsizlik etmeye teşvik ettiği için mahkemelere sevk etmeye başladı. Bunun üzerine DP’nin siyasi mirasçısı Adalet Partisi’nin (AP) Genel Başkanı Süleyman Demirel, “Karışıklıklara yol gösteren, devlet anlayışının, kanun hâkimiyetinin, asayiş ve inzibat fikrinin yıkılmasını tavsiye eden bu metnin Atatürk’e aidiyetinin ispatlanması gerektiğini” söylemek ihtiyacı duydu. Bunun üzerine Cumhuriyet Senatosu’nda (o zamanlar Meclis iki kamaralıydı) bir bilirkişi heyeti oluşturuldu. Heyet, Türk Tarih Kurumu’ndan (TTK) bir rapor istedi. TTK, 24 Ekim 1966 tarihli toplantısında şu kararı aldı: “Bornova Asliye Hukuk Hâkimliği’nin 27/9/1966 tarih ve 1966/338 sayılı yazısı ve bu yazıya ekli Atatürk’ün Bursa Nutku ile ilgili sözleri üzerine gerekli incelemeler yapılmıştır. Bu incelemeler sonucunda bu sözlerin Atatürk’ün 1933 şubatında Bursa’da yaptığı konuşmadan mealen alınmak suretiyle çeşitli tarihlerde basılmış olduğu kanaatine oybirliğiyle varılmıştır.”

Ancak, tüm ömrü boyunca Atatürk’ün yanında olan Falih Rıfkı Atay, aynı konuyla ilgili olarak 10 Nisan 1967 tarihinde Savcılığa verdiği ifadede şöyle diyecekti: “Bursa Nutku diye Atatürk’ün söylediği bir nutuk yoktur (…) Bursa gazetecisinin yazdıkları kulak rivayetleridir. Atatürk son derece nizamcı ve devlet otoritecisi idi (…) [Bugün] Memlekette anarşi havası yaratmak kasdı vardır. Atatürk bu kasda alet edilmek istenmiştir.”

İşte EMASYA denen rezil protokol bir günde kalktı… Bu kadar basit… Bir günde üniversitelerdeki başörtüsü yasağı kalkar… Genelkurmay, CHP ile yarı-askerî yargı ve medya olay yaratmasın, bir günde bu mesele biter… Bir günde cemevlerinin statüsü değişir. Tunceli Üniversitesi “Pir Sultan Abdal Üniversitesi” oluverir… Bir günde Afyon/Karahisar gibi Diyarbakır/Amed oluverir en büyük Kürt şehrimizin ismi… Bir günde Ruhban Okulu açılır… Bir günde Ermeni mahallesindeki “Talat Paşa İlkokulu” ismi “Hrant Dink İlkokulu” oluverir… Bunlar bir günlük işler… Bu adımlar toplumda inanılmaz bir rahatlama sağlar. Toplumun temel dört mağdur kesimi de o gün inanılmaz bir özgüven kazanır. Geleceğe umutla bakar… Bu özgürlük adımlarının hiçbir maliyeti yok… Kimseye vereceği bir zarar yok… O zaman yapalım şunları… Böylece AKP muhalifleri de rahatlasın… AKP’nin elinden mağduriyet kartını bir anda alabilirsiniz sadece bir günde…

Aslında gerçekten de hepsi bir günde hallolabilir bu sorunların. O kadar basit şeyler ki çünkü bunlar… Yani kansere çare bulma ya da global ısınmayı önleme gibi kompleks ve hatta Türkiye’nin boyunu epey aşan sorunlar değil bunların hiçbiri. Dahası, maliyetli işler de değil bunlar. Yazarın da belirttiği gibi, hiçbirinin “[k]imseye vereceği bir zarar [da] yok”…

Bu kadar kolay olan şeyler niye yapılmıyor o zaman? Aslında yapılmıyor değil. Zira başörtüsü sorunu yasama organının bu konudaki çalışmaları sonucunda çıkarılan kanunla çözülmüş, başörtülü öğrenciler üniversitelere girebilmeye başlamışlardı. Ama bu durum sadece birkaç gün sürebildi. Çünkü, önce Danıştay, ardından da Anayasa Mahkemesi’nin aldığı kararlarla, yapılan degişiklikler (anayasayı hiçe sayma uğruna) iptal edildi.

Özetle, bu sorunların hiçbiri çözümleri zor olduğu için çözümlenemiyor değil. Bu ülke bir cumhuriyet olmadığı ve zaten daha işin başında cumhuriyet olarak kurulmadığı için çözülmüyor.