Filmin başında Bizanslı bir komutan olan Kara Şövalye ve emrindeki özel seçilmiş bir grup asker, Seyyit Battal’ın uzakta bulunduğu bir zamanda köyünü basıp çok sayıda insanı öldürüyor. Kara Şövalye ve askerleri, bu katliamın ardından Seyyit Battal’ın kızkardeşine sırayla tecavüz ediyor ve onu köyün meydanında çarmıha gerip kollarından çivileyerek haçlıyorlar. Sonra da Battal Gazi’yi esir alarak yanlarında götürüyorlar.

Sonraki sahnelerde Battal Gazi’ye işkence yapıldığını görüyoruz. Bizanslılar aynı zamanda onu haçı öpmeye ve hıristiyanlığı kabul etmeye zorluyorlar. Yine onların sözlerinden, Battal Gazi’yi halk içinde gezdirerek küçük düşürmek istediklerini de anlıyoruz. Ancak gerek Battal Gazi’nin işkencelere prim vermemesi, gerekse oğlu Seyyit Battal’ın neticede onu Bizanslıların elinden kurtarması nedeniyle bu plan işlemiyor.

Filmde çok sayıda dövüş sahnesi var. Ancak bu sahnelerde sadece kungfu filmlerinde görülen türden metrelerce yukarıya sıçrama gibi öğelerin sıklıkla kullanılması ilginç. Bir diğer ilginç öğe ise, Seyyit Battal’ın kardeşine tecavüz eden her özel seçilmiş Bizans askerini kendi özel silahıyla ve “Bu da kardeşim için!” diyerek (ilgili tecavüz cürmünü işlediği noktadan) vurması.

Filmde milli eğitim tarih kitaplarının çok sayıdaki yansımasını görmek de mümkün. En çok göze batan birkaçına değinmek gerekirse:

- Bizanslılar sadece dönem itibariyle Türklerin siyasi düşmanı değil, Türklere işkence etmekten özel bir zevk duyan insanlar olarak tasvir ediliyorlar. Tıpkı Türkler gibi Bizans halkı da idarecilerinden bezmiş ve Osmanlı’nın adil yöneticilerini kendi krallarına tercih ediyorlar.

- Filmde, Bizanslıların dindarları dahi ahlaksız kimseler olarak sunuluyor. Bir sahnede, Prens Alfonso’nun birlikte seyahat etmekte olduğu pedere dönerek, evlenmek üzere olmasına rağmen şimdiye dek hiçbir kadınla birlikte olmadığını söylediğini ve bu nedenle evliliğe dair çekinceleri olduğunu ifade ettiğini görüyoruz. Bunu duyan peder ise, “dert ettiğin şeye bak” gibi bir karşılık verdikten sonra, askerlere yakınından geçmekte oldukları bir eve yönelmelerini emrediyor. Eve vardıklarında orada yaşamakta olan kendi halinde bir çiftle karşılaşıyoruz. Burada askerler adamı zaptederek Alfonso’nun evdeki kadına tecavüz etmesini temin ediyorlar. Eve giren Alfonso ise, tecavüz etmeye çalıştığı kadının kendisine hakaret etmesi üzerine onu öldürüyor. Bu yaşananlar üzerine peder, “Üzülme, başkasıyla denersin” diyerek Alfonso’yu teselli ediyor ve yeniden yola koyuluyorlar.

- Seyyit Battal, Alfonso’yu öldürdükten sonra onun kılığında saraya girip çıkmaya başlıyor. Sarayda aynı zamanda gerçek Alfonso’nun kuzeni olan bir hıristiyan azize ile yatıyor. Olayın sonrasında, Azize’nin Seyyit Battal’ın erkekliğine övgülerde bulunmasına şahit oluyoruz.

- Hıristiyan azizeleri “skorlayan” Seyyit Battal aynı zamanda inançlı bir insan. Zira filmde onu dua ederken de görüyoruz. Ancak “Tanrım! Tanrıların en büyüğü!” diye dua etmesi, çoktanrılı bir İslam inancına sahip olabileceğini akla getiriyor. Bu konuda dikkat çeken bir diğer öğe de, Bizanslıların zulmünden bıkmış olan halkın içerisindeki bir kısım “iyi hıristiyan”ın Türklerle işbirliği yapmak istemeleri – ki bu kişiler de zaten bir noktada Battal’a “Bizi Hak Din’e kabul eder misin?” diye soruyor ve Battal’ın “kabulü” üzerine kelime-i şehadet getirerek müslüman oluyorlar. Bu şekilde müslüman olan adamlardan bir tanesinin kılık değiştirerek Seyyit Battal ile birlikte saraya girdikten sonra, giymekte olduğu hıristiyan kıyafetlerini kast ederek, “Müslüman olduk ama bu kıyafetlerden yine kurtulamadık” şeklinde hayıflanması da ayrıca ilginç.

- Filmde, hıristiyanların azizeleri dahi ahlaksız olarak gösterilirken, müslüman kadınlar için böyle bir durum söz konusu değil. Dahası, filmde kadını namus ekseninde cisimleştiren bir ahlak anlayışı mevcut. Mesela Seyyit Battal kızkardeşini bulduğunda, onu haçladıkları çivileri kollarından çıkararak onu kurtarıyor. Ancak bu utançla yaşayamayacağını ifade eden kızkardeşi, (namusunu temizleme adına) bu çivilerden birini kendi vücuduna saplayarak intihar ediyor.

- İyi olan Bizanslılar bu şekilde kimliklerini terk ederek müslümanların safına geçerken, filmde bir tane bile kötü Türke rastlanmıyor. Türkler, masum, cesur ve mert kimseler. Birbirlerine de kesinlikle ihanet etmiyorlar. Hatta Bizanslı komutan “İçinizden hanginiz Battal?” diye sorduğunda, sırayla hepsi “Benim!”, “Hayır Battal benim!” diyerek öne çıkıyorlar.

Bu gibi tasvirlerle büyüyen bir toplumun içinden azımsanmayacak genişlikte bir grubun böyle bir noktadan (bir gayrimüslimin cinayete kurban gitmesine tepki duyma adına) “Hepimiz Ermeniyiz” diyebilecek bir noktaya gelmiş olmasını aslında küçümsememek gerek. Zira böyle filmlere sadece gülüp geçildiği, kimsenin bunları ciddiye almadığı sıklıkla dile getirilse de, işin aslı bu değil. Kaldı ki, böyle şeylere gülmeye alışmış olmak da zaten problemin önemli bir yanı. Zira aslında ortada komik olan hiçbir şey yok.

Filmin içinde hem İtalyan hem de Amerikan kültürel ve siyasal hayatlarına dair son derece kaliteli eleştirilere de yer veriliyor. Clive Revill‘ın canlandırdığı “Carlo Carlucci” karakteri ise özellikle izlemeye değer.

‘[D]emokrasi’, farklı görüş ve fikirlere sahip kişiler arasında işlevsel olması beklenen, bu fikirlerin bazısını çoğunluk oluşturdukları ölçüde hayata geçiren rejimin adı. Bu sonucun alınması için ise aynı kimlikten olmak hiç de gerekli gözükmüyor. Ulus-devletleri demokrasi için gerekli hale getirmek, dolayısıyla şu varsayıma muhtaç: Farklı kimliklerdeki kişiler fikirlerde de anlaşamazlar ve birlikte karar alamazlar. Acaba niçin? Çünkü çıkarları, istekleri ve talepleri ‘özsel’ olarak farklıdır… Yani onlar farklı ‘milletlerden’ gelmektedirler.

Böylece totolojik bir sonuca ulaşıyoruz: Ulus-devletler kendilerini demokrasi ile ilişkilendirmek istiyorlar, ama bunu ancak aynı ‘milletten’ olmayanlara demokrasi yolunu kuramsal olarak kapatarak yapabiliyorlar. Konuşmak ve anlaşmak için ille de ‘millet’ olmak gerektiğini varsaydığınız anda, demokrasi de ancak ulus-devlette yaşayabiliyor…

Ne var ki bu akıl yürütme tümüyle ideolojik olup, ulus-devletin meşru bir devlet biçimi olarak gösterilmesini hedefliyor. Oysa insanları tek bir kimliğe hapsetmenin olası bir demokrasiyi engellemek anlamına geldiğini, çünkü hiçbir toplumun tek bir ‘millete’ indirgenecek kadar homojen olmadığını biliyoruz.

[Nutuk'tan:]

“Dumlupınar merasiminden sonra, Bursa ve Karadeniz sahilleri ile Erzurum taraflarında bir buçuk aylık bir seyahatten Ankara’ya dönmüştüm. İstasyon’da, birçok mebus arkadaşlar ve diğerleri tarafından karşılandım. Bunlar arasında, Ankara’da bulunan Rauf, Adnan Beyleri görmedim. Bir kırgınlık sayılabilecek bu hareket tarzını beklemiyordum. Bir komplo karşısında bulunduğumuzdan bir saniye bile tereddüt etmedim.”¹

Gazi’nin bu konuda devam eden beyanatına göre bu komplo, Rauf Beyle, Kazım Karabekir, Ali Fuat, Refet Paşalar ve diğerlerince düşünülmüş, tertiplenmiş demektir. Gene Gazi’ye göre bu işin kökleri bir sene evveline, yani Cumhuriyetin ilanına kadar gider. Komploda muvaffak olabilmek için orduyu ele almayı düşündükleri kanısındadır. Bir sene kadar ordu üstünde çalışılmış ve bazı kumandanların da tertibe kazanılmış olduğu da Gazi tarafından ifade edilir.

Ona göre karşı taraf, orduyu kendi lehlerine kazandıklarını sanmışlardır. Nihayet harekete, politika yolundan geçmeye karar vermişlerdir. Bunun için de aynı zamanda Meclise dönmek için ordudan istifa etmişlerdir. Yani “Milleti kendisi aleyhinde fesada vermek için” çalışmışlardır. Zaten muhalif basın da anonim taarruza geçmiştir.²

¹ Nutuk; 1927 baskısı.
² Nutuk’tan özetler, 1927 baskısı.

Bir buçuk aylık bir seyahatin ardından Ankara’ya dönen Mustafa Kemal, istasyonda Rauf Bey, Adnan Bey, Ali Fuat Paşa ve Kazım Karabekir gibi meclisin ağır toplarının kendisini karşılamaya gelmediğini görüyor ve (sözlerine bakılırsa) bu duruma ilk tepkisi “bir komplo karşısında bulunduğu”nu düşünmek oluyor. Mustafa Kemal’in konu hakkındaki müteakip yorumlarına baktığımızda, varlığından şüphe etmediği komplonun, ordunun işin içine sokulması suretiyle gerçekleştirileceğini ifade ettiğini görüyoruz. Bir de tabii muhalif basından duyduğu bir rahatsızlık var.

Özetle, bir komplonun içerisinde bulunduğunu iddia ettiği paşalar, orduyu kendi yanlarına çektiklerine kanaat getirmiş olduklarından görevlerinden istifa etmekte mahsur görmemişler ve milletvekilliğini seçerek Meclis’i de elden bırakmamak istemişler. Basın da zaten yanlarında olduğundan, komplolarının (herhalde “darbelerinin” demek istiyor) önünde pek bir engel kalmamış.

Ancak Mustafa Kemal, sözünü ettiği paşaların neden ordunun da işin içinde olduğu komployu hayata geçirmediklerini ve bir parti kurarak (17 Kasım 1924) siyasi mücadele verdiklerini söylemiyor. Daha da kötüsü, aradan çok zaman geçmeden, önce Şeyh Sait İsyanı’nı, ardından da İzmir Suikastı’nı bahane ederek, İstiklal Mahkemeleri eliyle önce Kazım Karabekir’in partisini kapatıyor ardından da muhalif basını susturuyor.

1924 ve 1926 yılları arasında yaşanan bu olayların detaylarını buradan okuyabilir ve yukarıdaki üç paragraflık alıntıda dışavuran siyasi kültürün daha onyıllar boyunca ülkenin siyasi kültürüne ne derece hakim olduğunun değerlendirmesini yapabilirsiniz.

Mustafa Kemal bir anı düşkünü değildir. Gerek Çanakkale, gerek doğru cephesine, gerek Sakarya muharebe meydanlarına bile sonradan ziyaretlerde bulunmamıştır.

Eğitim yoluyla bulaşan hastalıklara karşı önlem almışlardı. Ama okulda kaldırdıkları korunma kalkanlarını camide indirdikleri için, resmi ideolojinin yeşil boyalısına doğrudan maruz kaldılar. Her Cuma kendilerine kakalanan hutbe arası devletçilik ve milliyetçilikle enfekte olmaktan kurtulamadılar. “Bu devlet, bu vatan, bu bayrak” gibi siyasi ve milli semboller sokuşturulmuş “dua”lara “amin” dedirtildiler.

Buna Osmanlı’dan tevarüs ettiğimiz “devlet otoritesine hörmet” ve “hikmet-i hükümet” takıntılarını da eklersek, bugünkü Müslüman demokratların Kürt meselesinde niye zihinlerinin net olmadığını ve akıl verdikleri hükümete niye cesur adımlar attıramadıklarını anlarız.

Ama resmin tamamı için buna bir de “sınıf”ı eklemek gerek.

Genellikle alt ve daha az genellikle orta sınıflardan gelen bu arkadaşlar, bir kez devletlu olduktan sonra bir tür başkalaşım yaşarlar. Hayallerini süsleyen otoritenin bir parçası olduklarında, Kafka’nın “dönüşüm” dediği, ama burada “devşirilme” olarak bilinen hal gelir başlarına.

O artık sivil ve demokrat değil, devşirme bir bürokrattır. Taç giyen baş maalesef bir kez daha akıllanmıştır.

Ve çıktığı yerden bakınca, hiçbir şeyin “aşağıdan göründüğü gibi olmadığı”nı düşünmeye başlar.

***

Bütün bunları neden yazıyorum?

Geçenlerde “Demokratik Açılım” konusunda konuştuğum ve İçişleri Bakanı’na siyasa önerecek pozisyondaki bir arkadaşım, devşirilme sürecini tamamladığını ifade eden o uğursuz kalıbı tekrarladı: “Buradan bakınca bu işler göründüğü gibi değilmiş!”

Kendince yeni ve orijinal bir söz söylediğini sanıyordu. Muhtemelen binlerce kez tekrarlanmış bir yanılgıyı tekrarladığının farkında değildi.

“Asıl oradan bakınca göründüğü gibi değil bu sorun” dedim ona, “asıl şimdi gördüğün gerçek değil”.

***

Kenar mahallenin “temiz yüzlü” dindar çocukları, değiştiklerini görmüyorlar.

İşte bu yüzden, çözümün gerektirdiği ve aslında tam da kendi inançlarının gereği olan politikaları “liberal” diyerek reddetmeyi seçiyorlar. Bu etiket, çözümün gerektirdiği ama onların milliyetçi ve devletçi tepkisellikle bir türlü kabullenmek istemedikleri politikaları reddetme bahanesi oluyor; hem de güya daha dindar bir pozisyondan.

Çözümün gerekleri kendilerine kalem kalem anlatıldığında, bu kez de “halk bunu kabul etmez” diyorlar (Aslında Türkçesi, “ben bunu kabul etmem”dir).

Ermeni meselesinde de yalpalamaları bundan…

***

Kürt Sorununu çözmek için sivil, demokrat ve muhalif bir perspektife ihtiyacımız var.

Seküler kesimlerinde kozmopolitanizmin gerilediği, sosyalistlerin enternasyonalizme imanını yitirdiği, liberallerin ve solun milliyetçileştiği bir ülkede, tarih Müslüman demokratlara olağanüstü bir fırsat sunuyor.

Evrensel tecrübeyi de izleyerek, akıl ve hikmetle bu sorunu çözme iradesi gösterecek olurlarsa, sadece Türkiye’yi değil, dünyayı değiştirebilecek yepyeni bir perspektif üretebilirler.

Ama sanıyorum bunu yapamayacaklar; korkarım ki sınavı kaybedecek ve kendilerine sunulan fırsatı hoyratça heba edecekler.

Çünkü milliyetçi ve devletçiler.

Ve işin kötüsü, böyle olduklarını bilmiyorlar…

Tarhan Erdem yönetimindeki KONDA’nın Milliyet gazetesi için yaptığı bir araştırma … ülkede yaşayanların yüzde 85′nin “anadilim Türkçe” dediğini ortaya koymuştu. Yaklaşık 50 bin kişi ile yüz yüze görüşme yöntemiyle ortaya çıkan sonuçlar, 18 yaşın üzerinde olan nüfusun yüzde 78.1′nin Türk, yüzde 13.4′nün Kürt olduğunu söylüyordu. Benim bu araştırmada en fazla ilgimi çeken sonuçlardan birisi. 3 milyon Türk-Kürt’ün evlilik yoluyla akraba olduğunu ortaya koymasıydı.

Uzmanlık konusu “ırki ve etnik gruplar hakkındaki sterotipler” olan Profesör Shaheen, ilgili çalışmasında, Hollywood filmlerinde Arap karakterlerin ve genel anlamda Arap kültürünün yansıtılış şekillerine odaklanıyor. Shaheen’in 900′den fazla filmin analizinin ardından vardığı sonuç ise epey rahatsız edici. Zira onca filmden sadece 12′sinde Araplar hakkında olumlu sahneler yer alırken, 50 tanesinde dengeli bir tavır göze çarpıyor. Geri kalan bütün filmlerde ise Araplar kötü ve tehditkar insanlar olarak gösteriliyor.

Takriben 50 dakikalık belgesel, Profesör Shaheen’in kitabının bulgularını kamera önünde ve incelediği filmlerden çarpıcı görüntüler eşliğinde anlatmasından ibaret.

Bu programda, bacak kadar bir çocuk dedesi yaşındaki bir adama karşıdan karşıya geçmeyi falan öğretirdi! Prodüksiyonun her yönüyle ne derece vahim olduğu konusunda bir fikir vermesi adına, program hakkında internette bulduğum kısa bir değerlendirmeyi paylaşıyorum:

Olayın gelişmesi şöyle idi:

Bay Yanlış bomboş bir yolda karşıdan karşıya geçmek üzere iken, az daha saatte 10 km hızla gelen bir vosvosun altında kalmayı becermek üzeredir. Bir müddet yukarı aşağı koştuktan sonra soluk soluğa Doğru Ahmet’in yanına gelir va tam olarak şunları söyler:

- Yüreğim ağzıma geldi Ahmet, sana olmazsa zahmet, şu karşıdan karşıya geçmeyi bana bir daha öğret.

Ahmet’in çeşitli zamanlarda Bay Yanlış’a sarfettiği şu sözler ise bu serinin en can alıcı noktasıdır:

- Yanlışsınız Bay Yanlış.

Tabii belirtmeye gerek var mı bilmiyorum: Böyle şeyleri genelde dedeler torunlarına öğretir, torunlar dedelerine değil. Ama bu programda durumun tersine çevrilmiş olmasının nedenini programı hazırlayanlarda ya da TRT’de aramayıp, konuya daha geniş bir perspektiften bakmak gerekli. Zira küçüklerin büyüklere adap erkan öğretmesi sadece Türkiye’ye mahsus değildir. Bir sosyal devrimin yaşandığı hemen her toplumda, devrim kurumlarınca eğitilenler ile bu fırsatı kaçırmış olan cahil yaşlılar arasında benzeri bir hiyerarşi vardır. Yeni devrime sahip çıkmaları için özel olarak eğitilmiş olan genç kitle, bu süreçten geçmemiş olan herkese genç yaşlı demeden bu yeni ve üstün hakikati öğretmekle sorumludur. (Bu konuda Türk devriminden daha ileriye giden örnekler de yok değildir. Mesela, Stalin döneminde çocuklar, farklı bir siyasi düşünceye sahip olan anne babalarını devlete ihbar etmeye teşvik edilirdi – ve bazı çocuklar bunu yapardı da!)

Türkiye’deki vatandaş-halk ayrımında belirleyici olan da yine aynı durumdur. “Vatandaşlar” ile, devrimin eğitim kurumlarında eğitilmiş kimseler kast edilirken, “halk” cahil kalmış olan ve aydınlatılması gereken kitleyi ifade eder. Tek Parti Dönemi’nde yayınlanmış olan 1930 basımı “Türk Tarihi Bilgisi” ders kitabının başında “Halk ve Çocuklar İçin” ibaresinin yer alması, bu nedenle şaşırtıcı değildir. Zira halk da, tıpkı çocuklar gibi eğitilmeye ve adam edilmeye muhtaçtır.

İşte temiz yüzlü, zeki ve çalışkan bir Cumhuriyet çocuğu olan Doğru Ahmet’in olayı da buydu. Bir ortaokul talebesi olan Doğru Ahmet, dedesi yaşındaki bir adama karşıdan karşıya geçmeyi öğretirken, aslında ekran başındaki milyonlara hakaret etmekteydi. Ancak ne kadar acıydı ki, kendilerine hakaret edilen insanlar o günlerde bunun farkına varmaktan dahi acizdiler.

Lafı eveleyip gevelemeyelim. Ortadaki bilgiler, Silahlı Kuvvetler’in, en azından bir bölümünün, uzun yıllardır, planlı şekilde kendi askerini öldürttüğünü gösteriyor.

Evet, görünen o. Peki neden PKK can aldığında hissedilen öfkeyi gözlemleyemiyoruz? Herhalde hiç kimse “PKK öldürürse kötü ama bunu TSK yaparsa sorun yok” diye düşünmüyordur. Nedir o zaman tepkideki farklılığın nedeni? Pek çok insan için inanılması güç olan gerçeklerin ortaya çıkardığı şaşkınlığın hala sürüyor olması mı? Yoksa kafa konforunu bozmanın zorluğu mu? Askerin otoritesinden duyulan korku mu?

Bunların hiçbiri bu sessizliği tam olarak açıklayamıyor gibi. Sonuçta ne olursa olsun çocuklarını, kardeşlerini, arkadaşlarını kaybetmiş olan onbinlerce insanın en azından bir kısmının Genelkurmay binası önünde toplanıp en azından Hantepe konusunda bir açıklama talep etmeleri gerekmez miydi? Soru çok basit: “Neden elinizde dakika dakika görüntüler olduğu halde PKK’nın saldırısını ve saldırıdan sonra aheste aheste karakolu terk etmesini seyrettiniz?”

Soru belli, sorunun muhatabı belli. Ama böyle bir şey yaşamadık. Acaba neden?

Zarflar da artık namussuzca “içi görünür” şekilde yarı saydam yapılmıyorlar çok şükür…

Kimin kime ya da neye oy verdiğini kimse göremez artık.

Görse de kimse kimseden hesap soramaz. O devir geçti.

Korkmayın, artık 1946 seçiminde olduğu gibi sandık başında kulak çekmek üzere hazır bekleyen “bürokrasinin mutemet adamları” bulunmuyor… Oyunu beğenmedikleri zaman “kendine gel, sonra karışmayız ha” diye azarlayamıyorlar vatandaşı…

Size şaka gibi gelir ama bu da yaşanmıştı bu ülkede.

Aklın ve demokrasinin gereği olan “gizli oy, açık sayım” ilkesi geçerli artık.

İsmet Paşa’nın adamlarının en rezil buluşu olan “açık oy, gizli sayım” utanmazlığı çok gerilerde kaldı.

Sabredin, eski Türkiye de çok gerilerde kalacak. Torunlarımız tarih dersinde okuyup şaşacaklar.

Lozan müzakereleri sırasında Musul üzerinde İngilizlerin çok kararlı direnişleri ile karşılaşıldı. Hatta konuşmaların en keskin safhasında İngilizler, bu bölge için harbi de göze alacaklarını açıkça belirttiler. … Netice öyle oldu ki Lozan konferansının kesinti devresinde ve Büyük Millet Meclisinde çok sert ve alyhte çıkışlara rağmen, Musul işi askıda bırakılarak Lozan’ın kurtarılması yoluna gidilmek zarureti hasıl oldu. Çünkü Türkiye Musul cephesinde yeni bir harbi göze alamazdı. … Bu suretle gerçi Misakı Milli’nin bir kaydından fedakarlık yapılmak durumu başgöstermişti. Ama Ankara bu meseleyi özel bir konferans yolu ile çözmek ve Misakı Milli’nin tamamlığına orada ulaşmak yolunu seçti.

Türk-İngiliz konferansı 19 Mayıs-5 Haziran 1924 arasında İstanbul’da toplandı ve çok garip bir şey oldu: Lozan’da İngiltere’yi temsil eden ve sömürgeciliğin en mutaassıp savunucularından birisi sayılan Lord Curzon, Lozan’da yalnız Musul Vilayeti topraklarını isterken, İstanbul konferansında İngiltere’yi temsil eden ve İngiltere’deki iktidar değişikliği üzerine hükümete gelen işçi partisine mensup Sör Persi Koks, Musul topraklarından başka, Hakkari Vilayetinin bır kısmını da istedi. Halbuki İşçi Partisi sömürgeciliğe karşı görünüyordu. İstanbul konferansı neticesiz kaldı ve dağıldı. Mesele artık Akvam Cemiyetine [Birleşmiş Milletler] gidecekti. Fakat işler çok ağır yürüyordu. Bu arada 1924 Ekimi’nde İngilizler Hakkari topraklarımızdaki bazı birliklere hava hücumları bile yaptılar. Fakat Ankara’nın kararlı mukabelesi İngiliz Irak ordusunun daha ileri gitmesine mani oldu. Musul işi Akvam Cemiyeti Meclisine gidince, Meclis bu bölgede inceleme yapmak üzere üç tarafsız delege tayin etti. Bunlar birtakım lastikli cümlelerden sonra, oralarda plebisit yapılmasının imkansızlığını, bu bölgenin Irak’a bağlanmasını ve oradaki 5 yıllık İngiliz mandasının 25 yıla çıkarılmasını öngören bir rapor verdiler. Halbuki Lozan’da Lord Curzon’un kabul ettiği bir vesikaya göre Türkiye’nin muvafakatı olmaksızın Musul Irak’a bağlanamazdı. Manda müddeti uzatılamazdı. Tabii Türk heyeti bunlara dayanarak diretti. Neticede Meclis işin bazı şekil meselelerinin Lahey adalet divanından sorulmasına karar verdi. Ve bir sürü zikzaklı gelişmelerle işin tekrar Meclis’çe ele alınması Ekim 1925′e kaldı.

Fakat Türkiye’nin Akvam Cemiyetinde esaslı hiçbir desteği yoktu. Birçoğu sosyalist geçinen ve sömürgecilik aleyhtarı sayılan tanınmış temsilcilerinin katıldığı Akvam Cemiyeti Meclisi, İngilizlerin bu açık ve aşırı sömrgecilik gayretlerini oylarıyla desteklediler. Bu suretle de sonunda, hiçbir zaman işlemeyen bir petrol tazminatı kaydı ile, 5 Haziran 1926 antlaşması imzalandı. Türkiye Musul topraklarını güneyde bırakmak zorunda kaldı. Musul meselesi böyle bitti.¹

¹ Musul meselesinde bu uzun ve zikzaklı gelişmelere ve bu arada Türkiye lehine neticeler gösteren basit bir plebisite rağmen Akvam Meclisi 1925′te Musul’u Irak’a bağladı ve İngiliz mandasını 25 yıla çıkardı. Türkiye bu askıdaki meselenin kendi iktisadi gelişmesine yaptığı zararlı etkileri düşünerek nihayet 3 Haziran 1926′da aktedilen bir muahede ile bu durumu kabul zorunda kaldı.

Türkiye’nin sınırlı imkanları ile İngilizlerle yeni bir savaşa girmeyi göze alması elbette çok zordu. Bu nedenle dönemin yöneticilerinin haklarını teslim etmek gerekli. Ancak “yedi düveli dize getirmek” pek böyle bir şey olmasa gerek…

Serdar Kaya
15 Ağustos 2010

Günümüzde unutulmaya yüz tutmuş olan Şeref Kitabı, Cumhuriyet’in ilanının 15. yıldönümü vesilesiyle (29 Ekim 1938) Cumhuriyet Halk Partisi ve Kültür Bakanlığı tarafından düzenlenen “yazı müsabakası”na katılan ve ödüle layık görülen öğrencilerin yazı ve şiirlerinden oluşuyor.

Kitabın önemi, alt başlığından ve yayın yılından da anlaşılabileceği gibi, Mustafa Kemal Atatürk’ün ölümünden sadece günler önce Türk gençliğine (ya da en azından Türk gençliğinin o dönemde resmi ideoloji doğrultusunda sosyalleştirilebilmiş olan kısmına) hakim olan duygu ve düşünceleri yansıtıyor olmasından ileri geliyor. Yine 1938 yılında Cumhuriyet Halk Partisi tarafından kitaplaştırılmış olan bu çalışma, bu yönü itibariyle dönem hakkındaki birincil kaynaklardan biri durumunda.

Bu e-kitap, Şeref Kitabı’nın aradan geçen 72 yıl sonra sayfaları artık tamamen sararmış olan nüshalarından biri taranarak dijital ortama aktarıldı. Kitabın ruhunu bozmama düşüncesiyle metinde herhangi bir değişiklik yapılmadı. Yazım hataları ve metin içerisinde sıklıkla farklılık gösteren imla tercihleri aynı şekilde bırakıldı. Bugün itibariyle artık kullanılmayan ya da daha farklı şekilde kullanılan (“Cümhuriyet” gibi) ifadeler de yine olduğu gibi bırakıldı. Ancak aşağıdaki metin her ne kadar orijinali ile bire bir aynı ise de, bu e-kitap bir tıpkıbasım değil. Bu nedenle de, sayfa numaraları kitabınkilere epey yakın olsa da arada tam bir örtüşme yok.

E-kitabı buradan görüntüleyebilir, kendi cihazınıza indirebilir ya da kağıda basabilirsiniz.

Cumhuriyetten sonra ön plana çıkan bazı yeni siyasilerin İstanbul’u ziyaretlerindeki davranışları …, İstanbul’da ve muhalif basında iyi karşılanmıyordu. Mesela Dahiliye Vekili [İçişleri Bakanı] Recep Bey (Peker) bir İstanbul gazetesine şöyle beyanlarda bulunmuştu:

“Biz, nasıl bir millet ve memleketi kurtarmak için ihtilal etmiş isek, şimdi de inkılapları kurtarmak ve memlekete mal edebilmek için ihtilal etmesini ve bu ruhu daima göğüslerimizde taşımasını bilen insanlarız.”

Halbuki İstanbul basını yeni nizamın inkılap değil, demokratik hürriyet temelleri üstünde kurulmasını ister görünüyordu. İnkılapçılıkla, batı anlamında demokrasi çabası ise ayrı şeylerdir. Birbirleriyle çatışırlar.

Satır aralarına dikkat edildiğinde, resmi tarih bile neyin ne olduğunu açıkça ifade ediyor. Örneğin Aydemir’in yukarıdaki cümlelerine göre, bir “batı anlamında demokrasi” diye bir şey var, bir de Kemalist inkılapçılık. Dahası, ki bu ikisi birbiri ile çatışma halinde. Zira demokrasi, ülkenin “hürriyet temelleri üzerinde kurulmasını” öngörürken, diğeri ise (Recep Peker’den yapılan alıntıya bakılacak olursa) ülkenin sadece dışındakiler değil, içindekiler ile de savaş halinde olmayı icap ettiriyor.

Bugün itibariyle, Recep Peker’in alıntılanan sözlerini sarf etmesinin üzerinden neredeyse 90 sene geçti. Ancak Türkiye’de Kemalizm yanlıları ile karşıtlarını ayırt eden ölçü hala demokrasi. Bunun nedeni de, söz konusu zaman zarfı boyunca Kemalizm’e eleştirel yaklaşan bütün fikirlerin bürokrasi baskısıyla yer altına itilmiş olması. Yoksa, Türkiye’nin dünü bugününden çok farklı değildi. Bir başka deyişle, Türkiye’de çok önemli bir yüzdeye karşılık gelen bir kitle, ülkenin rejiminden, kurucusunun hayatta olduğu dönemde de hoşnut değildi, şimdi de değil.

Yani bu kitlenin sesinin bugün daha gür çıkıyor olması, söz konusu karşıtlığın artmış olmasının değil, bürokrasinin baskısının bir parça gevşemiş olmasının bir sonucu. Dolayısıyla, söz konusu baskının gevşemeye devam etmesi durumunda, atanmışların, gerek CHP’li Tek Parti Dönemi’nde gerekse sonrasında işledikleri insanlık suçlarının bugün olduğundan daha da yüksek sesle dile getirilmesi de şaşırtıcı olmaz.

[Çankaya Köşkü'nün] “Bir Rum’un evi olduğunu” öğrettiler bize, biz de öyle belledik.

Hatta, bu Rum, paşayı o kadar severmiş ki, köşkü kendisi ona hediye etmiş, hibe etmiş… Rum vatandaş (o zamanlar vatandaş bile değil tabii, alt tarafı “Osmanlı tebaı”), Yunan ordusunu denize dökme çalışmalarını rahatça sürdürebilsin diye, Türk milliyetçilerinin önderine bahçe içinde köşk veriyor!

Biz de yemiştik. Daha doğrusu hiç üstünde durmamıştık, aldırmamıştık. Konuya önem vermemiştik.

Sonra büyüdük… ve kirlendi dünya! Hayır, kirlenmedi, büsbütün aydınlandı.

Hanya’yı Konya’yı öğrendik. Bazı gerçekler, bizden saklanan gerçekler kafalarımıza dank ettiler:

Çankaya Köşkü, aslında bir Ermeni eviymiş!

Kasapyan ailesinin bağ evi…

Tuhaf şey, Ankara’da bile Ermeniler… Vay vay vay, “harim-i ismetimize” kadar sokulmuşlar!

Peki, bu evi Atatürk’e Bay Kasapyan mı vermiş?

Hayır, vermemiş. Çünkü Bay Kasapyan, 1919 yılının aralık ayında ortalıkta yokmuş… Çünkü o sıralarda Ankara’da ne hikmetse hiç Ermeni kalmamışmış.

Kasapyan’ın köşküne 1915 yılında devlet el koymuş.

Neden el koymuş? Çünkü, başta Kasapyan ahparik olmak üzere, Ankara’nın bütün Ermeni nüfusu sırra kadem basmış…

Meğerse Erzurum Kongresi’nin yapıldığı bina da bir Ermeni mülkü değil miymiş?

Meğerse Heybeliada’daki Çarkçı Mektebi de öyleymiş… Hani manzarası mükemmel Halki Palace’ın da aslında Rum Ticaret Mektebi olduğu gibi.

1915 yılında “terkedilmiş” Ermeni mülklerinin ne yapılacağına karar vermek üzere İttihatçılar bir komisyon kurdular. Ben “ne yapılacağına” dedim, siz “Müslüman ve Türk eşrafa nasıl üleştirileceğine” okuyunuz.

Bazı Ermeni mülkleri bedava denebilecek fiyatlarla eşrafa satıldı, bazılarına devlet okul, hastane ve hapisane yapmak amacıyla el koydu.

Şimdi düşünün bakalım, Anadolu eşrafı niçin vargücüyle milli mücadeleyi desteklemiş? Niçin CHP ile, ancak 1946 yılında bozulacak bir ittifak kurmuş?

Müttefikler Anadolu içlerine gelip Ermeni mallarının hesabını soracak diye korkuyorlardı da ondan!

Bu arada Refik Halit Karay’ı da okuyun.

Refik Halit, Ankara’da el konulan Ermeni evlerinin pencerelerinden paldır küldür, tangır tungur sokağa atılan piyanoların tellerinin o piyanolar yakılırken, evet yakılırken çıkardığı sesleri anlatır…

1915 yılında Kasapyan Köşkü’nde bir de piyano var mıydı acaba?

Yeni Çankaya Köşkü’nde var. Atatürk’ün emriyle 1931 yılında Berlin’den getirtilmiş.

Gerçi Meşrutiyet devrinde taassuba karşı çıkanlar olmuştur. Abdullah Cevdet’in İçtihat dergisi taassuba cephe alıştı. Bu derginin yazarlarından Hakkı Beyin “Batıl İtikatlara Karşı İlanı Harp” isimli eseri yankı uyandırmıştı. Lui Bohner’in Madde ve Kuvvet isimli eseri aydınları meşgul etmişti. Fikret’in Tarih-i Kadim‘i de aydınların ezberlerindendeydi. Bunlara benzer daha bazı yayınlar da yapıldı. Bir Meşrutiyet aydını olarak Mustafa Kemal’in bu yayınları takip ettiği bilinmektedir. Mesela Diyarbakır cephesinde bu kitapları masasında bulundurduğu, okuduğu, bunlar üzerinde etrafındakilerle konuştuğu, notlar aldığı malumdur. Şu halde, Gazi, hür düşünce cereyanlarına yabancı değildi. Ama şu var ki bu yayınların hepsi, ancak taassuba karşı çıkıştan ibaretti. Sistemli bir doktrin savaşı haline gelmemişti.

Ancak günlerden bir gün, takvimler 1791 senesinin Ağustos ayını gösterdiğinde, “Artık canımıza yetti” diyen bu köleler sömürge yönetimine karşı müthiş bir isyan başlattılar ve gerilla tipi mücadeleyle Fransızlara kök söktürdüler! Tabii durumu kontrol etmekte zorlanan sömürgeci Fransızlar ise ne yapacaklarını şaşırmış vaziyette kalakalmışlardı! Zira yarım milyon çam yarması gibi siyah adamı zaptetmek hiç de kolay değildi! Zaten tam da bu nedenle, zenci kölelerin şanlı gerilla mücadelesi tamı tamına 12 sene sürdü! Yani 1803 yılına dek San Domingo’nun zenci köleleri, devrin en ihtişamlı Avrupalı güçlerinden biri olan Fransa’nın sömürgeci kuvvetlerine karşı aslanlar gibi özgürlük mücadelesi verdiler! Neticede, 1803 senesi, söz konusu siyah kölelerin San Domingo adlı Fransız sömürgesinde bugün Haiti olarak bildiğimiz mübarek devletin temellerini atmalarının tarihi oldu.

Bu isyan, aynı zamanda tarihte bugüne dek görülmüş tek başarılı köle isyanıdır. Konunun bir diğer ilginç yönü ise, tarih kitaplarının bir benzerini henüz yazmadığı böylesine büyük bir isyanı, sadece tek bir adamın organize etmiş olmasıdır.

45 yaşına kadar bir esir olarak yaşamış olan bu dehşetengiz adamın adı Toussaint L’ouverture idi. Ancak Haitililer için ne mutlu ki, Haiti için yazdığı anayasada kendisini “hayat boyu lider” ilan etmiş olan bu adam, (Fransızlar tarafından yakalandıktan sonra) yine aynı 1803 senesinde hapiste ölüp gitti… Zira ölmeyecek olsa, hiç şüphe yok ki kurtardığı insanların başlarının yeni belası olacaktı!

Hiçbir şeyi tek başına yapmayan tipler bile iş bitince bir zamanlar birlikte teşrik-i mesaide bulundukları dava arkadaşlarını ekarte edip kendilerini “herşeyi bi başına becermiş eşsiz lider” ilan ettiklerine göre, böylesine zor bir işi hakikaten de kendisi başarmış olan bu herif kimbilir ne gaddarlıklar ne kalleşlikler ne karaktersizlikler yapardı…

İttihatçılar, tehcirin hemen ardından Ermenilerden kalacak mal ve mülklerin ne olacağına dair mevzuatı ilan etmişlerdi. 30 Mayıs 1915 tarihli Meclis-i Vükela mazbatası ve 10 Haziran 1915 tarihli talimatnameye göre hükümet, tehcirin uygulandığı bölgelerde iki mülkiye ve bir maliye memurundan oluşacak Emval-i Metruke (Terkedilmiş Mallar) Komisyonları kuracaktı.

İttihatçıların önde gelenlerinden Ahmet Rıza Bey, konu mecliste görüşülürken, bu malların terk edilmiş olduğunu söylemenin yasalara aykırı olduğunu, çünkü Ermenilerin bu malları terk etmediklerini, bırakmaya zorlandıklarını söylemişti ama elbette kulak asan olmamıştı. Talimatnameye göre komisyonlar sevkiyatın ardından terk edilen evleri mühürleyecek ve içlerindeki eşyalarla birlikte kıymet takdirleri yapıldıktan sonra kayıt altına alacaklardı. Geride kalan menkuller içindeki hayvanlar, emlak ve araziden elde edilen tarım ürünleri ve bozulması muhtemel mallar müzayede usulüyle satılacak ve bedelleri sahipleri adına mal sandıklarına teslim edilecekti. Kiliselerde bulunan eşya ve resimlerle kutsal kitaplar tutanakla tesbit edilecek ve mahallinde muhafaza edilmeleri sağlanacaktı. (…) Ocak 1916’ya kadar 33 Emval-i Metruke Tasfiye Komisyonu kuruldu. Alacaklı olduğunu iddia edenlerin kendileri ya da vekilleri aracılığıyla iki ay içinde komisyonlara başvurması gerekiyordu. Ülke dışında olanlar için süre dört aydı. Başvuru sahipleri tebligat için komisyonun bulunduğu mahalde bir ikametgâh gösterecekti. Alacaklı kimse komisyonun takdir ettiği miktara 15 gün içinde itiraz edebilecekti. İtiraz bidayet hukuk mahkemesine yapılabilecekti ama mahkemenin kararı kesin olup, temyiz yolu kapalıydı.

Resmi tarihçilerin bu pek öğündükleri sistemin nasıl işlediğini merak etmişsinizdir elbette. Ama merak etmeye devam edeceksiniz çünkü, bu defterler ortada yok! O halde başka kaynaklara bakalım. Öncelikle yerine göre 1 saat ile 15 gün süre verilerek Der Zor çöllerine sürülmüş olanların bu prosedürü yerine getirmesinin imkansız olduğunu tahmin etmek için müneccim olmaya gerek yok. Zaten başka kaynaklardan da biliyoruz ki, Ermenilerin el konan mallarının bir kısmı, yerel Türk, Kürt ve Çerkes önde gelenleri tarafından talan edilmiş, bir kısmı Balkanlar’dan gelen muhacirlere dağıtılmıştı. Bir kısmı ‘Müslüman-Türk’ sermayedar yaratmak için bazen herhangi bir ücret dahi talep edilmeden veya çok düşük bedelle veya düşük taksitlerle Müslüman kişi veya kuruluşlara verilmişti. Bazı binalar ile tarla, bağ ve bahçelerin ürünleri satılarak gelirleri orduya verilmiş, bazı binalar hapishane, okul, hastane ve karakol binası olarak kullanılmıştı. Kalan para da Ermenilerin tehcirinin masrafları ile bazı bölgelerde Ermenileri katleden milislerin masrafları için harcanmıştı! Dolayısıyla, ortada Ermenilere iade edilecek para kalmamıştı…

Yeni kabine şöyle kuruldu:

Başvekil ve Hariciye Vekili: İsmet Paşa (Malatya),
Milli Müdafaa Vekili: Kazım Paşa (Balıkesir),
Dahiliye Vekili: Ferit Bey (İstanbul),
Maliye Vekili: Abdülhalik Bey (Çankırı),
Ticaret Vekili: Hasan Bey (Trabzon),
Ziraat Vekili: Zekai Bey,
Adliye Vekili: Mustafa Necati Bey (İzmir),
Sıhhiye Vekili Dr. Refik Bey (Saydam; İzmir),
Maarif Vekili: Vasıf Bey (Çınar; İzmir),
Nafıa Vekii: Süleyman Sırrı Bey,
İmar, İskan Bekili: Celal Bey (Bayar; Saruhan)

…

Ordunun siyasetten ayrılmasına gelince? Erkanıharbiye-i Umumiye Vekaletinin [Genelkurmay Bakanlığı'nın] kaldırılması, Genelkurmay Başkanının kabineden çıkarılarak, bu servisin müstakil teşkilatlandırılması, bu konuda en esaslı adımı teşkil ediyordu. Fakat askerlerin ve kumandanların aynı zamanda mebus olmalarını sağlayan usul henüz yürürlükteydi. Karabekir, Ali Fuat Paşa gibi generaller, aynı zamanda mebus bulunuyorlardı.

Gazi’nin daha 15 Şubat 1924′te, yani İzmir’e hareketinden önce İsmet Paşa ile, hilafetin kaldırılması bahsinde konuşup görüş birliğine vardığı anlaşılmaktadır. Mesele Halk Fırkası grubuna 2 Mart’ta getirildi. Zaten 1 Mart’ta Meclis açış nutkunda, dinin siyasetten ayrılması, terbiye ve tedrisatın birleştirilmesi konularında işaretler vardı. İzmir Harp Oyunları sırasında İsmet Paşayla muhaverelerinde, hilafet müessesesine karşı sert görüşlerini açıkça bildirmişti. Rauf Bey meselesi dolayısıyla daha önce fırkada yapılan görüşmelerde de dokunaklı sözler geçmişti. Mesela şu sözler İsmet Paşa’nındır:

“Halifeyi ziyaret meselesi, halife meselesidir.

“Devlet adamı olarak hiçbir zaman hatırdan çıkarmayacağız ki, hilafet orduları bu memleketi harabezara çevirmiştir. Türk mileti acı ıstıraplarını halife ordusundan çekmiştir. Bir daha çekmeyecektir.

“Tarihin herhangi bir devrinde bir halife, bu memleketin mukadderatına karışmak arzusunu zihinden geçirirse, o kafayı behemahal koparacağız.”

İsmet Paşa’nın beyanatı, halifenin herhangi iltifat davranışlarının bile Hıyaneti Vataniye sayılacağı sözleriyle devam ediyordu.

Hulasa mesele gruba geldiği zaman, iş artık olgunlaşmıştı. Grupta da direniş pek görülmedi. Hatta hilafetin kaldırılması ve halifeyle hanedan mensuplarının yurt dışına çıkarılması hakkındaki kanun teklifinin altında ve en başta bir din adamının imzası vardı. 3 Mart’ta Meclise ellişer imzalı üç teklif sunuldu. Başında Urfa Mebusu Şeyh Saffet, Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendilerin ve bazı din adamlarının imzalarını taşıyan takrirle hilafetin lağvı, hanedanın memleketten ihracı isteniyordu. Şer’iyye ve Evkaf Vekaletleri ile Erkanıharbiye-i Umumiye Vekaletinin kaldırılmasını isteyen 50 imzalı diğer takririn başında da, gene bir din adamının, Siirt Mebusu Hulki Efendinin imzası vardı. Nihayet tedrisatın birleştirilmesi (tevhid-i tedrisat) hakkında Saruhan Mebusu Vasıf (Çınar) ve elli arkadaşının takrirleri meclise sunuldu. Grupta gerçi bazı itirazlar oldu. Ama bu itirazlar arkalarından pek çok mebusu sürüklemedi. Beş saat kadar süren tartışmalardan sonra, 3 Mart 1924 günü saat 18.40′ta müzakereler bitti. Türkiye Büyük Millet Meclisi, 429, 430, 431 numaralı kanunları çıkararak:

“- Türkiye Cumhuriyeti’nde, halkın muamelatına dair hükümlerin teşri ve infazı Türkiye Büyük Millet Meclisi ile onun hükümetine ait”

olarak kabul edildi.

Şer’iyye ve Evkaf Vekaletleri [Din İşleri ve Vakıflar Bakanlığı] ile Erkanı Harbiyei Umumiye Vekaleti [Genelkurmay Bakanlığı] kaldırıldı.

Türkiye dahilindeki bütün müessesatı ilmiye ve tedrisiye, bilcümle medreseler, Maarif Vekaletine devredildi ve oraya bağlandı.

Bu suretle halife indirilmiş, halifelik makamı kaldırılmıştı. Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşlarının takririne göre “Türkiye Büyük Millet Meclisi, dünyevi ve uhrevi bütün yetkileri nefsinde toplamakta” idi. Bu kanunun kabülü ile, Osmanlı hanedanının bütün mensupları da Türkiye topraklarında oturmak ve yaşamak hakkından ebediyen mahrum edildiler. Sınır dışına çıkarıldılar.

Resmi tarihin kronikleşmiş yalan söyleme hastalığının bir diğer örneği olarak kabul edilebilecek bir metin.

Metnin ilk göze çarpan özelliği, halifeliğin kaldırılmasının Mustafa Kemal’in değil, dönemin din adamlarının isteği üzerine gerçekleşmiş olduğu izlenimini uyandırması. Zira metne göre, hilafet, Urfa Mebusu Şeyh Saffet, Bursa Mebusu Şeyh Servet Efendilerin ve bazı din adamlarının imzalarını taşıyan takrirle” lağvedilmiş.

Mustafa Kemal’in Rıfat Börekçi’yi yanına çağırıp söz konusu ikrarı imzalamaya zorladığı, Rıfat Börekçi’nin kemküm etmesi üzerine kendisini “Keyfini bozarım!” gibi bir cümleyle tehdit ettiğini, diğer din adamlarının da ancak Börekçi’den sonra takriri imzaladıkları gibi detaylar metinde belirtilmiş olsaydı, herhalde ortaya daha farklı bir tablo çıkmış olurdu. Ancak metinde bu gibi detaylardan söz etmek bir yana, “Şeyh Saffet Efendi ve arkadaşlarının takririne göre ‘Türkiye Büyük Millet Meclisi, dünyevi ve uhrevi bütün yetkileri nefsinde toplamakta’ idi” gibi cümlelerle bu kanının pekiştirilmeye çalışılıyor olması, asıl niyetin bilgi vermek değil bir şeyleri gizlemek olduğunu akla getiriyor.

Food, Inc.’in sadece tavuk sektörü hakkında ortaya koyduğu gerçekler, resmin geri kalan kısmı hakkında da fikir verebilecek mahiyette olduğundan, konunun diğer detaylarına değinmeden, sadece belgeselde tavuk sektörü hakkında verilen birkaç önemli bilgiyi özetleyerek film hakkında bir çerçeve çizmek mümkün:

ABD’de gıda endüstrisinin az sayıdaki devi, çok sayıdaki tavuk yetiştiricisi şirket ile kontratlı olarak çalışıyor. Bu nisbeten küçük şirketler, kimi zaman takriben bir futbol sahası büyüklüğünde olan kapalı alanlarda (ya da fabrika çiftliklerde) birbirleriyle tamamen aynı şekilde üretim yapıyorlar. Bu tektipleştirmenin birkaç nedeni var.

Herşeyden önce, yetiştirilen tavukların tamamen aynı boyda ve büyüklükte olması ve bu sayede makineler tarafından kolaylıkla seri bir şekilde öldürülüp parçalanabilmeleri isteniyor. Dahası, tavuklar doğa şartlarında birkaç ayda varabilecekleri büyüklüğe fabrika çiftliklerde kullanılan teknikler sayesinde sadece 45 günde ulaşıyorlar. Karlılığı artırma amacıyla gerçekleştirilen bir diğer uygulama ise, göğüslerinin daha büyük olması istenen tavukların genleriyle oynanması.

Ancak bu ve benzeri uygulamalar doğal olarak belli problemleri de beraberinde getiriyor. Diğer fabrika çiftliklerde olduğu gibi tavuk çiftliklerinde de hayvanlar dar bir alanda, güneş görmeden ve sağlıkları bozulmuş bir şekilde yaşıyorlar. Hatta tavukların bir kısmı bu 45 günü sağ olarak tamamlayamadan ölüyor – ki bu da sağ kalmayı başararak üretim bandına giren tavukların önemli bir kısmının da ölmeye yakın bir durumda olduğunu ima ediyor. Ancak kamu sağlığı, hayvanlara eziyet, tekelleşme ve çevre gibi çok sayıda farklı ve önemli boyutta incelenebilecek olan bu problemli işleyiş, gıda devlerinin sistemli olarak yürüttükleri lobicilik faaliyetleri nedeniyle çok fazla gündeme gelmiyor. Hatta yine belgeselde verilen bilgilere göre, söz konusu lobicilik faaliyetleri, küçük işletmecileri zor durumda bırakan ve neticede iflasa sürükleyen kimi kanunların çıkması yönündeki çalışmalar da içeriyor. Bu çerçevede, sadece kırmızı ya da beyaz etlerin değil, ABD’deki süpermarketlerde satışa sunulan ürünlerin neredeyse tamamının (çok sayıdaki farklı marka adıyla sunuluyor olmalarına rağmen) aslında sadece altı şirket tarafından arz edildiği bilgisine de yer veren belgesel, konunun aslında gıda endüstrisinin çok ötesinde boyutlar içerdiğini ve bu nedenle de sosyal, politik ve ekonomik alanlarda daha geniş bir şekilde sorgulanmayı hak ettiğini ortaya çıkarıyor.

Parçalanışın suçluları kimlerdi? Tabii hiç kimse! İnkılap, tek otorite ve tek irade istiyordu. Gazi bunun peşindeydi. Halk Fırkası bu tek iradenin icracısı olan birlik bir kadro olmalıydı… Karşı taraf ise, demokrasinin bir karşılıklı denetleme istediğine inanıyordu. Bir diktatörlüğe gidişten korkuyordu. Onlar da haklıydılar. Zaten Gazi’nin, Meclis açılırken ilan ettiği iki hedeften biri, demokrasinin geliştirilmesi, demokrasi organlarının kuruluşu değil miydi?

Tek Parti Dönemi eksenli diktatörlük-demokrasi tartışmasının temellerini izlemeyi mümkün kılan bu metin, aradan 87 yıl geçmiş olmasına rağmen halen canlı olan bir tartışmanın taraflarının o dönemde de tamamen aynı argümanlarla konuştuklarını gösteriyor. Bir tarafta diktatörlüğe gidişten korkan ve demokrasi isteyenler, diğer tarafta da “demokrasinin geliştirilmesi, demokrasi organlarının kuruluşu” için diktatörlüğün gerekli olduğunu düşünenler. Bu ayrımın resmi tarihin en başta gelen metinlerinden birinde dahi bu denli net yapılmış ise ayrıca önemli.

Tek Parti Dönemi’nde (1925-1945) demokrasinin gelişmediği, herhangi bir demokratik kurum kurulmadığı, dünyada bu şekilde diktatörler eliyle hakim kılınan(!) bir demokrasi örneği bulunmadığı ve tam tersine otoriter idarelerin ülkenin demokrasi ile arasındaki uçurumu derinleştirdiği hatırlanacak olursa, asker kökenli dar bir “kadro”nun insafına ve iki dudağı arasına esir edilen bir ülkede neden çoksesli bir siyasi kültürün doğmadığı sorusu bir muamma olmaktan çıkar. Kaldı ki, 1925 tarihinden itibaren gerçekleştirilen uygulamalar, asıl niyetin gerçekten “demokrasinin geliştirilmesi” olup olmadığı sorusuna olumlu bir yanıt vermeyi de güçleştirmektedir.

Ama tabii çok makul kimselerle karşılaştığım da söylenemezdi. Ahmet Hulusi’nin bir parça sevimsiz talebelerinden nükleer enerji karşıtı çokbilmiş gençlere, İşçi Partililerden reenkarnasyonculara dek farklılıklarını bayrak haline getirmiş olan ve geriye kalan herkesi dışlamaya meyleden bir sürü grubun çok da iç açıcı olduğu söylenemez herhalde… Ama (özellikle 1995 yılı itibariyle) İstanbul’da Kasım ayında yapılabilecek çok fazla ilginç şey olmadığından TÜYAP pek de fena sayılamayacak bir alternatifti. Ben de gidip fuarın koridorlarında gezip olan bitene kulak kabartır, panellerdeki konuşmacıları dinlerdim.

Farklı kesimlerden insanlara kulak misafiri olmak ilginç olurdu tabii… Mesela şu sahneyi gözünüzün önüne getirin: Top sakallı bir yazar kitap imzalarken okurlarından biri, içi yanıyormuşçasına bir ses tonuyla, “Ne diyorsunuz üstadım, bu işler düzelecek mi?” gibi bir soru soruyor. Yazardan, “Düzelir elbette efendim, bu kadar ümitsiz olmayın” gibi bir yanıt alınca da, isyan edercesine, “Ama üstadım, halkın %70′inin nereye oy verdiği belli!” şeklinde bir yanıt veriyor. Eğlenmesini bilen bir insan için bulunmaz bir manzara değil midir?

İşte İshak Bıçakçı’yı da, TÜYAP’ın bu şiddet içermeyen çatışma ortamında tanıdım. Kitab-ı Mukaddes Şirketi’nin standında duran İshak Bey, ortodoks bir hıristiyandı ve dahi o koridordan geçip giden ve benim gibi hıristiyanlık hakkında çok fazla fikri olmayan insanlara doğruluğuna inandığı dinini anlatıyordu. Tabii bunda ne kadar başarılı oluyordu hiç bilemiyorum. Ama en azından bana birkaç şey öğrettiğini rahatlıkla söyleyebilirim. Şöyle ki, ben İshak Bey ile tanışana kadar hıristiyanların büyük bir çoğunluğunun İsa’yı Tanrı olarak gördüklerini bile bilmiyordum! “Surp” kelimesinin Ermenice “aziz” anlamına geldiği gibi nisbeten daha önemsiz şeyleri de… İşte İshak Bey ile zaman zaman fuarda karşılaşıp konuştukça, ondan her seferinde bu gibi şeyler öğrenmiş oldum. Kendisiyle bunun ötesinde bir tanışıklığım da olmadı. Zaten fuar sona erdikten sonra da bir daha hiç karşılaşmadık.

Ancak Vizontele’deki “Zeki Müren” muhabbeti misali, İshak Bey beni bir daha hiç görmedi ise de, ben onu maalesef gördüm… Maalesef diyorum, çünkü onu tekrar görüşüm çok da hoş bir münasebetle olmamış, İshak Bey hem hiç ummadığım bir anda, hem de hiç ummadığım bir şekilde karşıma çıkmıştı. Şöyle ki, fuarın sona ermesinden birkaç ay (ya da belki bir iki yıl) kadar sonra ben bir akşam vakti televizyon karşısında uyuyakalmış iken, tanıdık bir ses duymakta olduğumu fark etmiş ve bir süre uyku ile uyanıklık arasında gidip geldikten sonra nihayet uyanarak Uğur Dündar’ın patırtılı kütürtülü programlarından birinin yayında olduğunu görmüştüm. Fareli fırın ya da böcekli pastane işleten kimselerin korkulu rüyası olan bu sömürge valisi tipli tuhaf adam, bu hafta kendine kurban olarak meğer bizim İshak Bey’i seçmiş!

Ancak hakkını teslim etmek gerek, Uğur Dündar İshak Bey’i fareli fırın işletmekle değil, çevresindeki insanlara İsa’yı anlatmakla suçluyordu. Tabii bu noktada, “Bunda şaşılacak ne var? Misyoner adam çevresindekilere Miki Maus’tan bahsedecek değil ya; haliyle İsa’yı anlatacak” gibi şeyler söylenebilir. Ama belli ki Uğur Dündar’ın baktığı yerden durum bundan biraz daha farklı görünüyordu.

Öyle zannediyorum ki, Uğur Dündar ve çevresindekiler için bu durumu kabullenilemez kılan asıl şey, İshak Bey’in İsa’yı anlatırken doğaüstü olaylara da yer vermesiydi. Zira programda İshak Bey’in gizli kamera ile kaydedilen ve etrafındakilere “Mesih inanlılarının sıklıkla doğaüstü tecrübeler yaşadıklarını” anlatan görüntüleri tekrar tekrar ekrana getirilmişti. Belli ki, dünya üzerindeki hangi spiritüel ortama gidilse değil duymak bizzat şahit dahi olunabilecek olan kimi şeyler, programı hazırlayanlar için İshak Bey’i bir şarlatan olarak kategorize edip infaz etmek için fazlasıyla yeterli olmuştu.

Aslında çok da şaşırmamak gerek. Neticede bunlar gayet laik insanlar… Şayet onlar görmediyse böyle şeyler kesin hiç olmuyordur… O nedenle de, eğer biri böyle bir tecrübe naklediyorsa, o kişi kesin dini çıkarlarına alet etmeye çalışan yalancının biridir. Etrafına topladığı cahil kimselere uydurup uydurup böyle şeyler anlatıyordur! O cahiller de tabii hemen bu anlatılanlara inanıyorlardır… (Nedense bu eğitimsiz cahiller bir tek Atatürkçülerin masallarına inanmıyorlar.)

Bir de bu noktada şunu da belirtmek gerek: Uğur Dündar İshak Bey’i hedef tahtasına koymadan hemen önce (yanılmıyorsam) o günlerde pek tanınmayan Cübbeli Ahmet Hoca hakkında benzeri bir program yapmıştı. Kimbilir, belki de ahlaklı yayıncılık ilkeleri gereği, ertesi hafta da hıristiyanlara aynı şeyi yapmış ve böylelikle bir çırpıda adaleti sağlayıvermişti. Yani bildiğimiz Kenan Evren mantığı: Bir sağcı astıysan, bir de solcu asacaksın; iki sağcı astıysan da iki solcu. Hak geçmeyecek.

Film, ABD’de kaçak olarak bulunan Tarek’ın tutuklanmasının ardından Walter’ın onu kurtarmaya çalışmaya karar vermesi ile gelişiyor ve gerek göçmenlik yasalarına gerekse devletin katı ve soğuk yüzüne yönelik güçlü bir eleştiri ortaya koyuyor. Bu temaya paralel olarak, işinde üretkenliğini yitirdiği için hayatını anlamsız bulmaya başlayan Walter’ın cembe çalmaya yönelmesi gibi dramatik öğeler ise filmi daha da ilginç kılıyor.

Bir fotoğraf galerisi kuralım. 100 kadar portre çekelim, Uygur, Kırgız, Kazak, Türkmen ve Özbekler gibi soydaşlarımızdan. Bir 100 kadar portre de modern Türkiye Türklerinden seçip koyalım; karşılarına geçip bakalım: gerçekten benziyor muyuz, benzemiyor muyuz? Aradaki farkın, Uygur Türkçesi ile bugünkü Türkiye Türkçesi arasındaki farktan az olmayacağına sizi temin ederim. (Peki, onlara benzemiyorsak kime benziyor olabiliriz? İkinci aşamada, o Türk fotoğraflarını bir de 100 kadar Yunanlı (Rum) ve Ermeni, dilerseniz biraz da Kürt portresiyle karşılaştırın. Çıkacak sonuçlardan ben sorumlu değilim.)

Demek ki ben yaşlanıyorum.

Ancak bu güven telkin etmeyen şahsın öfkesi henüz dinmemiş olmalı ki, durduğu yerden bana veryansın etmeye devam ediyordu. Ben de, “Nedir derdin?” diye sorarcasına elimi kaldırınca, öndeki arabanın kapısı açıldı ve söz konusu beyefendi arabadan inip bize doğru yürümeye başladı…

20′li yaşlarının sonlarında gibi duran ve gerek yürüyüşü gerekse öfke dolu bakışları ile insanda en az iki üç leşi olduğu izlenimini uyandıran bu şahıs, haliyle birkaç saniye sonra hemen yanıbaşımıza varacak ve ardından da belli ki hiç de iyi şeyler olmayacaktı… Ancak arkadaşın yanımıza gelmesiyle yeşilin yanması bir oldu. Ben de her rasyonel insanın yapacağı gibi direksiyonu kırarak gazı kökledim. Bunu farkeden tehlikeli şahıs da yumruğunu kaldırıp var gücüyle arabaya indirdi. Ancak bir parça ilerlemiş bulunduğumuzdan, (yukarıdan aşağıya doğru) son derece şiddetle indirdiği yumruğu arka kapının camında patladı.

Araba yıkatmaya para vermek o zamanlar da pek adetim değildi. O nedenle epey tozlu ve kirli olan arka camda tehlikeli şahsın parmaklarının izi yukarıdan aşağıya doğru kalın çizgiler oluşturmuştu. Dahası, yumruğunu çok sert indirmiş olması nedeniyle parmaklarının etleri de azımsanmayacak derecede soyulmuş ve öylece cama yapışıp kalmıştı.

Arabayı sonraki günlerde de yıkatmadım. Haliyle tehlikeli şahsın yere dikey inen kalın parmak izleriyle birlikte soyulan etleri de camın üzerinde günlerce durdu. Biz de müteakip günler boyunca zaman zaman o kuruyup büzüşen etlere bakıp gülüştük. (Evet, o da biraz deliydi.)

Gemideki değişik renklerdeki yüzlerce konteynerin içinde Amerikalıların ihtiyaç duyduğu ürünler var. Dolayısıyla bu akış kesintiye uğrarsa, insanların işi gücü bozulur, problemler başgösterir.

“Spice must flow”. (San Francisco / 9 Temmuz 2010)